नागपुरात ३२.४२ लाख वाहने, रोज सुमारे ४७५ नव्या गाड्यांची भर; रस्त्यांवर वाढता ताण

एकेकाळी रुंद रस्ते, तुलनेने सुरळीत वाहतूक आणि निवांत गाडी चालवण्यासाठी ओळखले जाणारे नागपूर आता हळूहळू वाहतूक कोंडीत अडकत चालले आहे. ऑरेंज सिटीतील वाहनांची संख्या आता ३२.४२ लाखांवर पोहोचली आहे. त्यामुळे रस्त्यांवरचा ताण वाढतो आहे आणि वाहनचालकांसाठी वाहतुकीची कोंडी रोजचाच त्रास झाली आहे.

जिल्ह्यातील तीन प्रादेशिक परिवहन कार्यालयांनी (आरटीओ) जमा केलेल्या नोंदणीच्या आकड्यांवरून परिस्थितीची कल्पना येते. सिटी आरटीओ (MH-31) कडे सर्वाधिक म्हणजे १५.०८ लाख वाहनांची नोंद आहे. त्यानंतर ग्रामीण आरटीओ (MH-40) कडे ९.१९ लाख आणि पूर्व आरटीओ (MH-49) कडे ७.८३ लाख वाहने नोंदलेली आहेत.

एकूण संख्येपेक्षाही रस्त्यावर वाहने किती वेगाने वाढत आहेत, याची जास्त चिंता वाटते. गेल्या सहा वर्षांत दरवर्षीच्या नोंदणीत मोठी वाढ दिसते. त्यामुळे रस्त्यावरची जागा, पार्किंग आणि वाहतूक व्यवस्थापन यांच्यावरचा ताण आणखी वाढतो आहे.

सहा वर्षांत नव्या नोंदणीत सुमारे ८६ टक्के वाढ झाली. २०२०-२१ मध्ये तिन्ही आरटीओंनी मिळून ९४,२८६ वाहनांची नोंदणी केली होती. २०२५-२६ या आर्थिक वर्षात हा आकडा १,७५,२८२ झाला.

पूर्व आरटीओमध्ये वार्षिक नोंदणी २०२०-२१ मधील ३८,२७२ वरून २०२५-२६ मध्ये ७०,६७३ वर गेली. ही वाढ सुमारे ८५ टक्के आहे. सिटी आरटीओमध्ये प्रमाणाच्या हिशेबाने आणखी मोठी वाढ दिसली. तिथे नोंदणी १६,७९० वरून ३५,४९२ झाली, म्हणजे सहा वर्षांत दुपटीपेक्षा जास्त. ग्रामीण आरटीओमध्ये वार्षिक नोंदणी ३९,२२४ वरून ६९,११७ झाली.

चालू आर्थिक वर्षातही हाच वेग कायम आहे. २०२६-२७ च्या पहिल्या सहा महिन्यांतच तिन्ही आरटीओंनी ८६,६४८ वाहनांची नोंदणी केली. म्हणजे रोज सरासरी सुमारे ४७५ नवी वाहने रस्त्यावर येत आहेत. शहराचे रस्ते, पार्किंगची क्षमता आणि वाहतूक नियंत्रणाची व्यवस्था या वाढत्या मागणीला पुरी पडेल का, असा प्रश्न यातून उभा राहतो.

बाहेरची वाहनेही ताण वाढवतात. नोंदणीचे आकडे फक्त नागपूर जिल्ह्यात नोंदलेल्या वाहनांचे आहेत. शेजारच्या जिल्ह्यांतून आणि इतर राज्यांतून रोज शहरात येणाऱ्या हजारो वाहनांचा त्यात समावेश नाही.

नोकरी, शिक्षण, आरोग्यसेवा, व्यापार आणि उद्योग यांचे प्रादेशिक केंद्र असल्याने नागपूर विदर्भातून आणि त्यापलीकडूनही लोकांना आकर्षित करते. अनेक जण इथे स्थायिक होतात, तर काही कामासाठी आणि इतर कारणांसाठी नियमित ये-जा करतात. त्यांची वाहने आधीच स्थानिक वाहनांच्या वाढत्या संख्येने भरलेल्या रस्त्यांवर भर घालतात. व्यापारी भाग, मोठे चौक, शिक्षण आणि इतर संस्थांचा परिसर आणि वर्दळीचे मुख्य रस्ते इथे मर्यादित जागेसाठी स्पर्धा वाढते आहे.

वाहतूक उपायुक्त (DCP, Traffic) आदित्य मिरखेलकर यांनी वाहनांची वाढती संख्या हे कोंडीमागचे प्रमुख कारण असल्याचे मान्य केले. मात्र त्याच वेळी, तेवढ्याच आकाराच्या इतर शहरांपेक्षा नागपूरची वाहतूक अजूनही बरी आहे, असे त्यांनी सांगितले.

मिरखेलकर म्हणाले, "तेवढ्याच आकाराच्या इतर शहरांशी तुलना केली तर नागपूरची वाहतूक अजूनही चांगली आहे. वाहनांची वाढलेली संख्या, स्थलांतर, पायाभूत सुविधांची कामे आणि योग्य पार्किंगचा अभाव ही या समस्येमागची कारणे आहेत. योग्य वाहतूक व्यवस्थापनाबरोबरच सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर वाढला तर शहरातील कोंडी कमी होऊ शकते."

रस्त्यांची बांधकामे आणि पायाभूत प्रकल्पांमुळे तात्पुरत्या अडचणी निर्माण होऊ शकतात. वर्दळीच्या रस्त्यांवर कुठेही उभ्या केलेल्या गाड्यांमुळे चालत्या वाहतुकीसाठी रस्ता कमी पडतो. नवे रहिवासी आणि रोज येणारे प्रवासी वाढले की आहे त्या रस्त्यांवरचा ताण आणखी वाढतो.

मुख्य रस्ते, गजबजलेले चौक आणि व्यापारी पट्ट्यांत वाहतूक कोंडीच्या तक्रारी आता वारंवार येतात. गर्दीच्या नेहमीच्या वेळेनंतरही वाहनचालकांना संथ वाहतुकीचा सामना करावा लागतो. त्यामुळे प्रवासाचा वेळ, इंधनाचा खर्च आणि वैताग वाढतो.

उड्डाणपूल, रस्ता रुंदीकरण आणि इतर सुधारणांमुळे अनेक ठिकाणी जोडणी सुधारली आहे. पण सतत भर पडणाऱ्या वाहनांमुळे या फायद्यांवर पाणी फिरण्याचा धोका आहे.

वाहतूक तज्ज्ञांच्या मते नागपूरने फक्त रस्ते वाढवण्यापलीकडे पाहून शहरी वाहतुकीचा अधिक व्यापक विचार करायला हवा. सार्वजनिक वाहतूक सुधारली तर खासगी कार आणि दुचाकींवरचे अवलंबित्व कमी होऊ शकते. सिग्नलमध्ये चांगला ताळमेळ आणि बेकायदा पार्किंगवर कडक कारवाई केली तर आहेत त्या रस्त्यांवरून वाहतूक अधिक नीट चालेल.

प्रशासनाने सतत कोंडी होणाऱ्या जागा ओळखणे, मोठ्या चौकांतील वाहतुकीचा आढावा घेणे आणि पायाभूत प्रकल्प आखतानाच पार्किंग व सार्वजनिक वाहतुकीची जोडणी यांचे नियोजन करणे गरजेचे आहे. वाहनांची संख्या वाढत असल्याने या उपायांची निकड आणखी वाढली आहे. मागणी आटोक्यात ठेवण्यासाठी पावले उचलली नाहीत, तर नवे रस्ते आणि उड्डाणपूलही कायमचा दिलासा देऊ शकणार नाहीत.

एकेकाळी सुरळीत वाहतुकीचा अभिमान बाळगणाऱ्या या शहरात आता कोंडी रोजच्या जगण्याचा अटळ भाग होऊ नये, हे आव्हान आहे. २०२६-२७ च्या पहिल्या सहामाहीत रोज सुमारे ४७५ नवी वाहने नोंदली जात असताना, नागपूरच्या वाहतूक व्यवस्थापनाच्या धोरणालाही वाहनांच्या संख्येइतक्याच वेगाने बदलावे लागेल.