मुंबईच्या प्रदूषित हवेचा फुप्फुसांवर ताण, डॉ. ननावरेंचा इशारा; क्षयरोगाचे आव्हानही कायम

मुंबईच्या हवेत वाहनांचा धूर, बांधकामांची धूळ आणि सूक्ष्म प्रदूषक मिसळत आहेत. त्यामुळे फुप्फुसांच्या आरोग्यासमोर गंभीर आव्हान उभे राहिले आहे. अशा वातावरणात दमा, सीओपीडी, दीर्घकालीन फुप्फुसरोग आणि इतर श्वसनविकारांचा त्रास वाढू शकतो. बुधवार, २८ ऑक्टोबर रोजी जागतिक फुप्फुस आरोग्य दिन असून, त्यानिमित्ताने या प्रश्नाकडे लक्ष वेधले जात आहे.

वरिष्ठ फुप्फुसरोग व समूह क्षयरोग रुग्णालय, शिवडीचे माजी वैद्यकीय अधीक्षक डॉ. राजेंद्र ननावरे यांच्या मते, वाहनांचे उत्सर्जन, बांधकामांची धूळ, औद्योगिक प्रदूषण, धूम्रपान आणि घरातील धूर हे फुप्फुसांच्या आरोग्यावर परिणाम करणारे महत्त्वाचे घटक आहेत. दीर्घकाळ प्रदूषित हवेच्या संपर्कात राहिल्यास खोकला, घरघर आणि धाप लागण्याचा त्रास वाढू शकतो, असे ते सांगतात. विशेषतः दमा आणि सीओपीडीच्या रुग्णांनी काळजी घेणे आवश्यक आहे, असेही त्यांनी म्हटले आहे.

मुंबईत क्षयरोगाचे मोठे आव्हानही कायम आहे. २०२५ मध्ये शहरात ५४,३९० क्षयरुग्णांची नोंद झाली. डॉ. ननावरे यांनी दिलेल्या आकडेवारीनुसार, यापैकी ४८ हजार ८३५ रुग्ण मुंबईतील रहिवासी होते. नोंदवलेल्या रुग्णांमध्ये सुमारे ४० टक्के रुग्ण फुप्फुसाबाहेरील क्षयरोगाचे, सहा टक्के बालक्षयरोगाचे आणि आठ टक्के औषधप्रतिरोधक क्षयरोगाचे होते. गर्दीची घरे, अपुरे वायुवीजन आणि कुपोषण यामुळे प्रतिबंधात्मक उपायांचे महत्त्व अधिक वाढते, असे या माहितीत म्हटले आहे.

राज्याच्या राष्ट्रीय क्षयरोग निर्मूलन कार्यक्रमाच्या माहितीनुसार, ७ डिसेंबर २०२४ ते २४ मार्च २०२५ या शंभर दिवसांच्या अभियानात महाराष्ट्रात ६१ लाख नागरिकांची तपासणी करण्यात आली. त्यातून ४२ हजार १७५ क्षयरुग्णांचे निदान झाले आणि त्यांची निक्षय पोर्टलवर नोंदणी करण्यात आली. या काळात ४४ हजार ५०६ निक्षय शिबिरे आयोजित करण्यात आली.

क्षयरोगातून बरे झाल्यानंतरही काही रुग्णांच्या फुप्फुसांचे नुकसान कायम राहू शकते, असे डॉ. ननावरे यांचे म्हणणे आहे. त्यामुळे आवश्यकतेनुसार श्वसनक्षमता तपासणी आणि पुनर्वसन महत्त्वाचे ठरते. दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त खोकला, रक्तमिश्रित थुंकी, वजन घटणे किंवा सतत धाप लागणे अशी लक्षणे दिसल्यास वैद्यकीय तपासणी करावी, असा सल्ला डॉ. ननावरे देतात.

धूम्रपान टाळणे आणि प्रदूषणाशी संपर्क कमी करणे आवश्यक असले, तरी बांधकामांची धूळ नियंत्रित करणे आणि स्वच्छ हवा उपलब्ध करून देणे ही सार्वजनिक आरोग्याची जबाबदारी आहे, असे ननावरे यांनी म्हटले आहे. त्यामुळे फुप्फुसांचे आरोग्य जपण्याचा प्रश्न केवळ वैयक्तिक सवयींपुरता मर्यादित नसून तो स्वच्छ हवेच्या सार्वजनिक प्रश्नाशी जोडला गेला आहे.