मॉरिटानियात स्थूल शरीर सौंदर्याचा निकष, घटस्फोटानंतर पुनर्विवाहही मान्य

जगातील प्रत्येक देशाची संस्कृती, राहणीमान आणि सौंदर्याबद्दलच्या कल्पना वेगळ्या असतात. काही ठिकाणी सडपातळ शरीर सुंदर मानले जाते, तर काही समाजांत पूर्वी भरदार शरीराला संपन्नतेशी जोडले जात असे. पश्चिम आफ्रिकेतील मॉरिटानिया हा देश अशाच काही पारंपरिक समजुतींमुळे चर्चेत असतो. तिथे विवाह, घटस्फोट आणि पुनर्विवाह यांबाबत काही समुदायांमध्ये वेगळ्या सामाजिक प्रथा आढळतात.

मॉरिटानिया हा देश पश्चिम आफ्रिकेत अटलांटिक महासागराच्या किनाऱ्यावर आहे. देशाच्या मोठ्या भागावर सहारा वाळवंट पसरलेले आहे. नुआकशोत ही देशाची राजधानी आणि मुख्य शहरी केंद्र आहे. इस्लामिक इतिहास, पारंपरिक भटके जीवन, वाळवंटी संस्कृती आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीसाठी हा देश ओळखला जातो. लोखंडाचे खनिज, सोने, तांबे आणि इतर खनिजे ही अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाची अंगे आहेत.

तिथल्या काही पारंपरिक समुदायांमध्ये स्थूल शरीराला पूर्वीपासून विशेष महत्त्व दिले जात असे. शरीर भरदार असणे म्हणजे त्या व्यक्तीला पुरेसे अन्न मिळते आणि कुटुंब आर्थिकदृष्ट्या सक्षम आहे, असा अर्थ काही ठिकाणी लावला जायचा. या समजुतीमुळे काही समुदायांमध्ये महिलांचे वजन वाढवण्यावर भर दिला जात असल्याची नोंद आहे. मात्र अशा प्रथा आरोग्यासाठी धोकादायक ठरू शकतात. मॉरिटानियातील सर्व महिलांना स्थूल असणे आवडते किंवा आजही तेच सौंदर्याचे मुख्य मापदंड आहे, असा निष्कर्ष काढणे योग्य होणार नाही. आधुनिक जीवनशैली, शिक्षण आणि बदलते सामाजिक विचार यांमुळे सौंदर्याच्या कल्पनाही बदलत आहेत.

काही समाजांत घटस्फोटानंतर पुनर्विवाह करणे स्वीकारार्ह मानले जाते. विवाह टिकला नाही म्हणून महिलेचे सामाजिक आयुष्य संपते, ही धारणा सर्वत्र आढळत नाही. काही समुदायांमध्ये घटस्फोटित महिलांना नवा जोडीदार शोधण्याची संधी मिळते. जोडीदार शोधण्यासाठी सामाजिक कार्यक्रम किंवा मध्यस्थांमार्फत ओळखी करून देण्याच्या प्रथाही काही ठिकाणी आहेत. त्यांचे वर्णन कधी कधी 'घटस्फोटित महिलांचा बाजार' असे केले जाते. पण हा शब्दप्रयोग संपूर्ण देशातील महिलांच्या परिस्थितीचे अचूक चित्र दाखवत नाही. अशा प्रथांना अधिकृत बाजारपेठेचे स्वरूप आहे, असेही गृहीत धरता येत नाही.

मॉरिटानियाचा इतिहास आणि सामाजिक वास्तव अनेक स्तरांनी गुंतागुंतीचे आहे. देशात गुलामगिरीविरोधी कायदे झाले असले, तरी आजच्या काळातही वंशपरंपरागत गुलामगिरी आणि त्याच्याशी जोडलेला भेदभाव कायम असल्याचे विविध मानवी हक्क संघटनांनी नोंदवले आहे. नैसर्गिक साधनसंपत्ती मोठ्या प्रमाणात असूनही गरिबी, आर्थिक विषमता आणि मर्यादित रोजगारसंधी ही आव्हाने आहेत. त्यामुळे तिथल्या सामाजिक प्रथा समजून घेताना सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांसोबत आर्थिक परिस्थिती आणि महिलांचे अधिकार यांचाही विचार करणे महत्त्वाचे ठरते.

या देशाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे लोखंडाच्या खनिजाची वाहतूक करणारी लांबलचक मालगाडी. झुएरात येथील खाणक्षेत्रातून अटलांटिक किनाऱ्यावरील नुआधिबू बंदरापर्यंत ही गाडी धावते. तिच्या लांबीमुळे आणि वाळवंटातून जाणाऱ्या मार्गामुळे ती जगभरातील रेल्वेप्रेमी आणि पर्यटकांना आकर्षित करते.

मॉरिटानियाची ओळख फक्त अनोख्या परंपरांपुरती मर्यादित नाही. वाळवंट, ऐतिहासिक शहरे, इस्लामिक वारसा, खनिजसंपत्ती आणि सामाजिक बदल यांमुळे हा देश वेगळा ठरतो. तिथल्या विवाह आणि सौंदर्यविषयक परंपरा पाहताना त्यांचे सांस्कृतिक संदर्भ समजून घेणे आणि सर्व समुदायांबद्दल एकसारखे निष्कर्ष काढणे टाळणे गरजेचे आहे.