विश्वकर्मा कोण? सुदर्शन चक्र, त्रिशूळ आणि वज्र घडवणाऱ्या दिव्य शिल्पकाराच्या कथा

देवदेवतांच्या प्रतिमांमध्ये दिव्य अस्त्रे आपल्याला अनेकदा दिसतात. श्रीकृष्णाच्या हातात सुदर्शन चक्र, महादेवाच्या हातात त्रिशूळ आणि इंद्राच्या हातात वज्र. स्वर्गलोक, इंद्रप्रस्थ आणि हस्तिनापूर या नगरींच्या कथाही आपण ऐकलेल्या असतात. मग ही अस्त्रे कोणी घडवली आणि देवतांसाठी भव्य राजवाडे व नगरे कोणी उभारली, या प्रश्नांची उत्तरे भारतीय पौराणिक परंपरेतील विश्वकर्मा यांच्याकडे घेऊन जातात.

हिंदू पौराणिक परंपरेत विश्वकर्मा यांना देवांचे आदि शिल्पकार, वास्तुविशारद आणि दिव्य वस्तूंचे निर्माते मानले जाते. त्यांच्या नावाप्रमाणेच ते विश्वाचे निर्माते म्हणून ओळखले जातात. देवतांसाठी राजवाडे, सभा, नगरे, रथ आणि शस्त्रे घडवण्याचे काम त्यांच्याशी जोडले जाते. ऋग्वेदात विश्वकर्मा हे नाव विश्वाची रचना करणाऱ्या दिव्य शक्तीच्या संदर्भात येते. पुढच्या पुराणकथांमध्ये त्यांचे रूप देवांचे कुशल कारागीर आणि वास्तुरचनाकार म्हणून विस्तारत जाते. म्हणूनच त्यांना फक्त शस्त्रनिर्माते न मानता दिव्य स्थापत्यकलेचे प्रतीकही मानले जाते.

इंद्राच्या वज्राची कथा भारतीय पौराणिक कथांमधील सर्वात प्रसिद्ध कथांपैकी एक आहे. वृत्रासुराचा पराभव करण्यासाठी इंद्राला विलक्षण शक्ती असलेले अस्त्र हवे होते. भागवत पुराण आणि इतर पुराणपरंपरांमध्ये सांगितले जाते की दधीची ऋषींनी देवांच्या कल्याणासाठी आपल्या देहाचा त्याग केला. त्यांच्या अस्थींपासून वज्र तयार करण्यात आले आणि त्या अस्त्राच्या साहाय्याने इंद्राने वृत्रासुराचा वध केला, असे वर्णन आढळते. या कथेत विश्वकर्म्याचा संबंध दिव्य अस्त्राच्या निर्मितीशी जोडला जातो.

सुदर्शन चक्र हे भगवान विष्णू आणि श्रीकृष्ण यांच्याशी जोडलेले दिव्य अस्त्र आहे. धर्माचे रक्षण आणि अधर्माचा नाश यांचे ते प्रतीक मानले जाते. काही पौराणिक कथांमध्ये या चक्राच्या निर्मितीचा संबंध विश्वकर्म्याशी जोडला जातो. सूर्याच्या तेजाचा एक भाग कमी करून त्यातून दिव्य अस्त्रे घडवण्यात आली, अशी कथाही काही परंपरांमध्ये सांगितली जाते. या वर्णनांमध्ये सुदर्शन चक्रासोबत विष्णूंच्या इतर दिव्य आयुधांचाही उल्लेख येतो.

भगवान शंकरांच्या हातातील त्रिशूळ हे त्यांच्या शक्तीचे आणि दुष्ट प्रवृत्तींच्या नाशाचे प्रतीक आहे. काही पौराणिक परंपरांनुसार त्रिशूळाची निर्मिती विश्वकर्म्यांनी केली, असे लिहिले आहे. त्याच्या तीन टोकांचा संबंध सृष्टी, स्थिती आणि संहार या विश्वचक्रातील तीन कार्यांशी लावला जातो. काही आध्यात्मिक अर्थांमध्ये भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळ यांचे प्रतीक म्हणूनही त्रिशूळाकडे पाहिले जाते.

विश्वकर्मा यांचे नाव फक्त अस्त्रांपुरते मर्यादित नाही. स्वर्गातील देवांचे निवासस्थान, दिव्य राजवाडे आणि अलौकिक वास्तू यांच्या निर्मितीशीही त्यांना जोडले जाते. देवीदेवतांचा स्वर्गलोक, महाभारतातील हस्तिनापूर नगरी, तेथील राजवाडे, सभा आणि नगररचना तसेच जादुई मायासभा यांची निर्मिती विश्वकर्म्याने केली, असे पुराणांमध्ये लिहिले आहे.

महाभारतातील कथांनुसार मात्र इंद्रप्रस्थातील प्रसिद्ध भव्य सभा मयासुराने उभारली होती. मयासुर हा असुरांचा कुशल वास्तुशिल्पकार म्हणून ओळखला जातो. म्हणजेच इंद्रप्रस्थाच्या सभेचा संबंध विश्वकर्म्याऐवजी मयासुराशी जोडला जातो.

या कथा पाहिल्या तर विश्वकर्मा हे भारतीय पौराणिक कल्पनाविश्वातील सर्जनशीलता, कौशल्य आणि स्थापत्यकलेचे प्रतीक म्हणून समोर येतात. दिव्य अस्त्रे असोत किंवा भव्य नगरे, त्यांच्या निर्मितीच्या कथांमधून प्राचीन भारतीय परंपरेतील कल्पनाशक्ती तसेच इतिहास आणि कारागिरीला दिलेले महत्त्व दिसून येते.