लक्ष्मीपूजनात देवीला लाह्या आणि बताश्यांचा नैवेद्य, परंपरेमागची कारणे

दिवाळीतील लक्ष्मीपूजन हा सुख, समृद्धी आणि ऐश्वर्याचा उत्सव मानला जातो. या दिवशी देवी लक्ष्मी आणि भगवान गणेश यांची विधिवत पूजा करून त्यांना विविध पदार्थांचा नैवेद्य दाखवला जातो. त्यात लाह्या आणि बताश्यांना विशेष स्थान आहे.

महाराष्ट्रासह देशातील अनेक भागांत लक्ष्मीपूजनाच्या वेळी लाह्या आणि बताशे अर्पण करण्याची परंपरा आहे. लाह्या-बताश्यांचा नैवेद्य दाखवल्याने घरात सुख-समृद्धी नांदते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे. श्रद्धा, परंपरा आणि गोडवा यांची सांगड घालणारी ही प्रथा मानली जाते. या परंपरेमागे केवळ धार्मिक श्रद्धा नाही, तर काही पारंपरिक आहारविषयक कारणेही आहेत.

भारतीय संस्कृतीत धान्याला समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते. अन्नधान्याची भरभराट म्हणजे घरात लक्ष्मीचा वास, अशी भावना आहे. लाह्या धान्यापासून तयार होतात, म्हणून देवीला त्यांचा नैवेद्य दाखवून घरात कायम अन्नधान्याची समृद्धी राहावी, अशी प्रार्थना केली जाते.

साखरेपासून तयार होणारे बताशे गोडवा आणि मंगलतेचे प्रतीक मानले जातात. कुटुंबातील सदस्यांमध्ये प्रेम, आनंद आणि एकोपा टिकावा आणि आयुष्यात गोडवा नांदावा, अशी भावना ते अर्पण करण्यामागे असते.

काही भागांत नवीन पिकातील धान्याच्या लाह्या देवाला अर्पण करण्याची परंपरा आहे. त्यातून निसर्ग, शेतकरी आणि अन्नधान्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली जाते. शेती आणि धान्याला भारतीय संस्कृतीत विशेष महत्त्व आहे.

लाह्या म्हणजे तांदूळ किंवा इतर धान्य भाजून फुलवून तयार केलेला पदार्थ. त्या हलक्या असल्यामुळे अनेक पारंपरिक आहारांत त्यांचा समावेश केला जातो. योग्य प्रमाणात खाल्ल्यास त्या पोटावर जड पडत नाहीत. तांदळाच्या लाह्यांमध्ये कार्बोहायड्रेट्स असतात, त्यामुळे शरीराला ऊर्जा मिळण्यास मदत होते. तेल किंवा तूप न घालता केलेल्या साध्या लाह्यांमध्ये चरबीचे प्रमाण कमी असते. साध्या लाह्या अनेकांना सहज पचतात, मात्र पचनक्षमता व्यक्तीनुसार बदलू शकते.

बताशे प्रामुख्याने साखरेपासून तयार होतात, त्यामुळे ते शरीराला झटपट आणि तात्पुरती ऊर्जा देऊ शकतात. मात्र त्यांत पोषक घटक मर्यादित असतात. पारंपरिक नैवेद्यात गोड पदार्थाचा पर्याय म्हणून बताश्यांचा समावेश केला जातो. त्यात साखर जास्त असल्याने त्यांचे सेवन मर्यादित ठेवावे.

नैवेद्यासाठी स्वच्छ आणि ताज्या लाह्या-बताश्यांचा वापर करावा. लाह्या आणि बताशे स्वतंत्र ताटात किंवा एकत्र अर्पण करता येतात. पूजेनंतर प्रसाद म्हणून कुटुंबीयांमध्ये त्याचे वाटप केले जाते. मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी बताश्यांचे सेवन मर्यादित ठेवावे. आरोग्याच्या दृष्टीने लाह्या-बताशे प्रमाणातच खाणे योग्य ठरते.