लडाखच्या सी बकथॉर्नला जीआय टॅग, बियांचे तेल २८ हजार रुपये लिटरने विकले जातेय

लडाखच्या पर्वतरांगा म्हटल्या की डोळ्यांसमोर येतो तो वाळवंटी भाग आणि हाडे गोठवणारी थंडी. पण सध्या तिथल्या एका लहानशा नारंगी फळाने देशभर लक्ष वेधून घेतले आहे. त्या फळाचे नाव सी बकथॉर्न (Sea Buckthorn). केंद्रीय मंत्री पियुष गोयल यांनी सोशल मीडियावर या फळाचे छायाचित्र शेअर केले आणि भौगोलिक मानांकन म्हणजेच जीआय टॅग मिळालेल्या या फळाला त्यांनी "लडाखचे सोने" (Gold of Ladakh) असे म्हटले.

अगदी प्रतिकूल हवामानात आपोआप उगवणारे हे फळ लडाखच्या पर्यावरणाचे रक्षण तर करतेच, पण स्थानिक शेतकरी आणि उद्योजकांना कमाईचा मोठा मार्गही उपलब्ध करून देत आहे.

हिमालयात १४,००० फूट उंचीवर साधी पिके किंवा झाडे टिकत नाहीत, तिथेही सी बकथॉर्न सहज वाढते. देशात एकूण १३,००० हेक्टर क्षेत्रावर या वनस्पतीची लागवड होते किंवा ती नैसर्गिकरीत्या उगवते. त्यातला ७० टक्क्यांहून जास्त भाग एकट्या लडाख केंद्रशासित प्रदेशात आहे. हिमाचल प्रदेशातील लाहौल-स्पिती आणि किन्नौर, तसेच उत्तराखंड, सिक्कीम आणि अरुणाचल प्रदेशच्या उंच भागातही ती आढळते. जगाच्या बाजारात या फळाची सगळ्यात मोठी बाजारपेठ चीन आहे, पण भारतात त्याचे मुख्य केंद्र लडाख बनले आहे.

ही झुडूपवर्गीय वनस्पती उणे ४० अंश सेल्सिअसच्या थंडीपासून कडक उन्हाळ्यापर्यंत सगळे सहन करते. ४,००० ते १४,००० फूट उंचीवरच्या वालुकामय, खडकाळ आणि पाणी न धरणाऱ्या जमिनीतही तिची मुळे घट्ट रुजतात. या मुळांमुळे मातीची धूप थांबते, त्यामुळे लडाखसारख्या नाजूक परिसंस्थेत जमीन वाळवंट होण्यापासून वाचवण्यात तिचा मोठा वाटा आहे. लडाखमधील ही शेती पूर्णपणे निसर्गावर चालते आणि सेंद्रिय आहे. रासायनिक खते किंवा कीटकनाशके वापरली जात नाहीत, म्हणूनच तिथल्या फळाची गुणवत्ता आणि औषधी गुण जगात सर्वोत्तम मानले जातात. सरकारी आकडेवारीनुसार लडाखमध्ये दरवर्षी सुमारे ६०० टन बेरी निघतात.

वैज्ञानिक आणि पोषणतज्ज्ञांनी सी बकथॉर्नला सुपरफूडचा दर्जा दिला आहे. त्याचे मुख्य कारण म्हणजे या बेरीतले व्हिटॅमिन सी चे प्रचंड प्रमाण. साध्या लिंबापेक्षा त्यात कित्येक पट जास्त व्हिटॅमिन सी असते. शिवाय व्हिटॅमिन ई, कॅरोटीनॉइड्स, व्हिटॅमिन बी-कॉम्प्लेक्स आणि भरपूर अँटीऑक्सिडंट्सही त्यात आहेत. फळाचा गर आणि बियांमध्ये ओमेगा-३, ६, ९ आणि दुर्मिळ मानले जाणारे ओमेगा-७ (Omega-7) फॅटी ॲसिड भरपूर असते. ओमेगा-७ मुळे जगभरच्या आरोग्य आणि सौंदर्य बाजारात या फळाला खास मागणी आहे. त्वचेचे पोषण, पेशींचे पुनरुज्जीवन आणि पचनसंस्था नीट ठेवणे यासाठी ते अतिशय प्रभावी ठरते.

लडाखच्या उद्योग आणि वाणिज्य विभागाला "लडाख सी-बकथॉर्न" साठी अधिकृत जीआय टॅग मिळाला आहे. लडाखला मिळालेला हा चौथा जीआय टॅग आहे. त्यामुळे इथल्या मूळ उत्पादनाची ओळख सुरक्षित राहणार असून बाजारात बनावट उत्पादनांना आळा बसणार आहे. स्थानिक शेतकरी आणि प्रक्रिया उद्योगांना देशात आणि परदेशात त्यांच्या मालाला योग्य व जास्त भाव मिळणे आता शक्य झाले आहे.

फळे काढणे मात्र सोपे नाही. झुडपांवर अणकुचीदार काटे असतात, त्यामुळे हाताने फळे तोडणे हे स्थानिक महिला आणि शेतकऱ्यांसाठी कष्टाचे असते आणि तोडताना फळे फुटण्याचा धोकाही असतो. यावर उपाय म्हणून संरक्षण संशोधन आणि विकास संघटनेच्या (DRDO) अखत्यारीतील DIHAR (Defense Institute of High Altitude Research) या संस्थेने खास इलेक्ट्रिक हार्वेस्टर बनवले आहे. त्यामुळे कमी वेळात, काटे न टोचता फळे नीट काढता येतात.

या फळाचा वापर फक्त खाण्यापुरता किंवा ज्यूससाठी होत नाही. डीआरडीओने २०१५ मध्ये सी-बकथॉर्नवर आधारित उत्पादनांचे पेटंट आणि तंत्रज्ञान पतंजली आयुर्वेदला दिले होते. त्याआधी लडाख फूड्सच्या सहकार्याने "लेह बेरी" (Leh Berry) हा ज्यूस ब्रँड बाजारात आला होता. पानांपासून बनणाऱ्या हर्बल टी चे तंत्रज्ञान खासगी कंपन्यांना दिले असून हा चहा ५ हून अधिक देशांत निर्यात होतो. बिया आणि गरापासून काढलेले तेल कॉस्मॅटिक्स आणि स्किनकेअर उद्योगात खूप महाग विकले जाते. स्थानिक उद्योजकांच्या माहितीनुसार गराचे तेल सुमारे २०,००० ते २२,००० रुपये प्रति लिटर आणि बियांचे तेल २८,००० रुपये प्रति लिटर दराने विकले जात आहे.

लडाख प्रशासनाची नवी धोरणे आणि तंत्रज्ञानाची साथ यामुळे सी बकथॉर्न हे आता नुसते रानटी फळ राहिलेले नाही. लडाखच्या अर्थव्यवस्थेला बळ देणारे आणि स्थानिकांना टिकाऊ रोजगार देणारे "गोल्डन क्रॉप" ते ठरत आहे.