कोजागिरीला महाराष्ट्रात दुधाची विक्रमी विक्री, मसाला दुधाची चंगळ आणि भावही चढे

एरवी घरोघरी रोज अर्धा किंवा एक लिटर दूध पुरते आणि त्यात चहासारख्या रोजच्या गरजा भागतात. पण कोजागिरी पौर्णिमेच्या दिवशी महाराष्ट्रात दुधाचा खप अचानक आणि अपेक्षेपेक्षा खूप जास्त वाढतो. त्या दिवशी राज्यातील जवळपास प्रत्येक घरात मोठमोठ्या भांड्यांत भरपूर दूध आटवले जाते.

अश्विन महिन्यातील शुक्ल पक्षाची पौर्णिमा म्हणजेच शरद पौर्णिमा. महाराष्ट्रात ती कोजागिरी पौर्णिमा म्हणून मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते.

या रात्री दूध फक्त आटवले जात नाही. त्यात काजू, बदाम, पिस्ता, चारोळी, वेलची, दालचिनी आणि केशर घालून चवदार मसाला दूध तयार केले जाते. रात्री हे मसाला दूध मोकळ्या आकाशाखाली चांदण्यात ठेवले जाते.

धार्मिक आणि आयुर्वेदिक समजुतीनुसार शरद पौर्णिमेच्या रात्री चंद्र पृथ्वीच्या सर्वात जवळ असतो आणि त्याच्या किरणांतून आरोग्यदायी, अमृतासारखे गुण बरसतात. चांदण्यात ठेवल्यामुळे दुधात हे औषधी गुण उतरतात आणि ते दूध पिणे आरोग्यासाठी खूप फायदेशीर मानले जाते.

पौराणिक मान्यतेनुसार याच दिवशी समुद्रमंथनातून लक्ष्मीदेवी प्रकट झाली, म्हणून या रात्री लक्ष्मीपूजन आणि रात्रीचे जागरण करण्याची प्रथा आहे. शिवाय शरद ऋतू सुरू होताना आणि हवा बदलत असताना शरीराला ताकद, कॅल्शियम आणि उष्णता मिळावी, यासाठी मसाला दूध पिण्याची ही जुनी परंपरा चालत आली आहे.

कोजागिरीच्या दिवशी संपूर्ण महाराष्ट्रात दुधाची मागणी कितीतरी पटींनी वाढते. गृहनिर्माण सोसायट्या, सार्वजनिक मंडळे, तरुणांचे गट आणि हॉटेलांमधील मैफिलींमध्ये दूध आटवण्याचे मोठे कार्यक्रम होतात.

कोल्हापूरमध्ये 2025 साली जिल्हा सहकारी दूध उत्पादक संघाने (गोकुळ) कोजागिरी पौर्णिमेला 20 लाख 28 हजार 526 लिटर दुधाची विक्रमी विक्री नोंदवली. ही विक्री 2024 च्या तुलनेत 1.63 लाख लिटरपेक्षा जास्त आहे.

छत्रपती संभाजीनगरमध्ये 2025 साली एकाच दिवसात सुमारे 4 लाख लिटर दुधाची विक्री झाली. रोजची सर्वसाधारण विक्री 2.5 लाख लिटर असते, म्हणजे त्या दिवशी 2 लाख लिटरची भर पडली. तिथे सुमारे 2 कोटी रुपयांचे दूध आणि 15 लाख रुपयांचा दूध मसाला (300 ते 350 किलो) यांचा व्यवहार झाला होता.

नाशिक शहरात 2025 साली कोजागिरीमुळे रोजच्या दुधाच्या मागणीत 10 हजार लिटरपेक्षा जास्त वाढ झाली होती आणि एकूण विक्री 8 लाख लिटरपर्यंत पोहोचली होती.

अचानक वाढलेली मोठी मागणी आणि सणासुदीच्या काळात मिठाई बनवणाऱ्यांनी केलेली जादा खरेदी, यामुळे दरवर्षी या दिवशी दुधाच्या भावात जोरदार तेजी दिसते.

नाशिक जिल्ह्यात दुधाचे भाव प्रति लिटर 40 ते 50 रुपयांनी वाढतात. एरवी 80 रुपये लिटर मिळणारे म्हशीचे दूध 120 रुपये प्रति लिटरपर्यंत विकले जाते, तर गायीचे दूध 45 रुपयांवरून 60 रुपये प्रति लिटरपर्यंत जाते.

भिवंडी आणि नाशिकच्या स्थानिक किरकोळ बाजारांत गेल्या वर्षी सुट्ट्या दुधाचा भाव प्रति लिटर 100 रुपयांच्या पुढे गेला होता. शिवाय बाजारात दूध मसाल्याचा भाव घाऊक बाजारात Rs 3,300 प्रति किलो आणि किरकोळ बाजारात Rs 3,700 ते Rs 3,800 प्रति किलोपर्यंत नोंदवला गेला होता.

अशा प्रकारे कोजागिरी पौर्णिमेचा हा सण महाराष्ट्रात सांस्कृतिक श्रद्धा, आरोग्याची परंपरा आणि दुग्धव्यवसायाची मोठी आर्थिक उलाढाल यांचा अनोखा संगम घडवून आणतो.