जेईई मेन आणि एडवांस्ड: दोन परीक्षांत फरक काय, किती वेळा देता येतात आणि पॅटर्न कसा

देशातले बहुतेक विद्यार्थी इंजिनिअर व्हायचं स्वप्न बघतात. त्यासाठी दरवर्षी लाखो मुलं संयुक्त प्रवेश परीक्षा म्हणजेच जेईईची तयारी करतात आणि परीक्षा देतात. या परीक्षेचे दोन टप्पे आहेत, जेईई मेन आणि जेईई एडवांस्ड. जेईई मेन २०२७ साठी नोंदणी नुकतीच सुरू झाली आहे आणि विद्यार्थ्यांना २२ नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत अर्ज करता येईल.

या दोन्ही परीक्षांमध्ये नेमका फरक काय, याबद्दल अनेक पालकांच्या मनात गोंधळ असतो. परीक्षा किती वेळा देता येते, हेही त्यांना जाणून घ्यायचं असतं. मुळात या दोन वेगळ्या परीक्षा आहेत आणि त्यांचा अभ्यासक्रम व पॅटर्नही वेगवेगळा आहे. दोन्ही राष्ट्रीय स्तरावरच्या प्रवेश परीक्षा आहेत, त्यातून इंजिनिअरिंगला प्रवेश मिळतो आणि दोन्ही देशातल्या कठीण परीक्षांपैकी मानल्या जातात. मात्र पात्रतेचे निकष वेगळे आहेत.

जेईई मेन ही परीक्षा राष्ट्रीय परीक्षा संस्था घेते. तिच्या माध्यमातून एनआयटी, आयआयटी (IIIT) आणि इतर संलग्न संस्थांच्या बीई/बीटेक अभ्यासक्रमांना प्रवेश मिळतो. जेईई एडवांस्डसाठीची ही पात्रता परीक्षाही आहे. मेन वर्षातून दोन सत्रांत, जानेवारी आणि एप्रिलमध्ये, होते. विद्यार्थी दोन्ही सत्रांना बसू शकतात आणि ज्या सत्रात जास्त गुण मिळतील, त्यावरून रँक ठरते. एप्रिल सत्राचा निकाल लागल्यावर अंतिम रँक जाहीर होते.

मेन किती वेळा देता येते, याचा नियम असा की १२ वी उत्तीर्ण झाल्यावर उमेदवार सलग तीन वर्षे ही परीक्षा देऊ शकतात. म्हणजे १२ वीत असतानाचं वर्ष आणि त्यानंतरची सलग दोन वर्षं. दरवर्षी जास्तीत जास्त दोन सत्रांत बसता येतं.

पॅटर्नबद्दल सांगायचं तर जेईई मेन ही तीन तासांची संगणकावर घेतली जाणारी परीक्षा आहे. त्यात गणित, भौतिकशास्त्र आणि रसायनशास्त्र या विषयांवर प्रश्न येतात. काही प्रश्न बहुपर्यायी (MCQ) असतात, तर काही संख्यात्मक म्हणजे न्यूमेरिकल असतात. एनटीएनुसार जेईई मेन २०२७ च्या अभ्यासक्रमात २०२६ च्या तुलनेत कोणताही बदल केलेला नाही.

बीई/बीटेकसाठीच्या पेपर १ मध्ये भौतिकशास्त्र २० युनिट्समध्ये विभागलेलं आहे. त्यात मेकॅनिक्स, थर्मोडायनामिक्स, इलेक्ट्रोस्टॅटिक्स, ऑप्टिक्स, मॅग्नेटिझम, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि एक्सपेरिमेंटल स्किल्स यांचा समावेश आहे. रसायनशास्त्रातही २० युनिट्स आहेत. फिजिकल, इनऑर्गेनिक, ऑर्गेनिक आणि प्रॅक्टिकल केमिस्ट्री यात येते. गणिताचे १४ युनिट्स असून अलजेब्रा, कॅलकुलस, ट्रिगोनोमेट्री, प्रॉबेबिलिटी, वेक्टर्स असे विषय आहेत.

इंजिनिअरिंग सोडून आर्किटेक्चर आणि प्लॅनिंगच्या प्रवेशासाठी वेगळी परीक्षा होते. पेपर २अ (B.Arch) मध्ये गणित, अ‍ॅप्टीट्यूड टेस्ट आणि ड्रॉइंग टेस्ट असते. पेपर २ब (B.Planning) मध्ये गणित, अ‍ॅप्टीट्यूड टेस्ट आणि प्लॅनिंगवर आधारित प्रश्न विचारले जातील.

जेईई एडवांस्ड ही आयआयटीतल्या प्रवेशासाठीची सर्वात कठीण परीक्षा आहे. तिच्या निकालावरून प्रामुख्याने आयआयटी प्रवेशासाठीची ऑल इंडिया रँक (AIR) ठरते. ही परीक्षा दरवर्षी वेगवेगळ्या आयआयटी संस्था घेतात. तयारी ११ वी आणि १२ वीच्या भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि गणिताच्या (PCM) पक्क्या पायावर करावी लागते. खास करून रसायनशास्त्रासाठी एनसीईआरटीची पुस्तकं नीट वाचणं गरजेचं आहे.

एडवांस्ड दोनदा देता येते. पहिली संधी १२ वीच्या वर्षी आणि दुसरी त्यानंतरच्या वर्षी मिळते. यात तीन तासांचे दोन पेपर असतात. विषय तेच, गणित, भौतिकशास्त्र आणि रसायनशास्त्र, पण प्रश्नांची काठिन्य पातळी जास्त असते.