हार्मोन्स बिघडवणाऱ्या रसायनांचा वंध्यत्वाशी थेट संबंध, तज्ज्ञांचा इशारा

वंध्यत्व ही आता जगभर एक मोठी सार्वजनिक आरोग्य समस्या बनली आहे, पण तरीही याकडे लोकांचं फारसं लक्ष जात नाही. जगभरात दर ६ पैकी १ व्यक्तीला आयुष्यात कधी ना कधी वंध्यत्वाचा सामना करावा लागतो. याच वेळी, जगातल्या जवळपास १०० टक्के लोकांच्या शरीरात 'अँडोक्राईन डिस्टरप्टिंग केमिकल्स' म्हणजेच हार्मोन्समध्ये अडथळा आणणारी रसायने तपासणीत सापडत आहेत. या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी घडणं हा योगायोग नाही, तर वैज्ञानिक पुरावे स्पष्ट सांगतात की वंध्यत्वामागे या रसायनांचा वाटा मोठा आहे, अशी माहिती मुंबईतल्या कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटलमधल्या आयव्हीएफ कन्सल्टन्ट डॉ. हितेशा रामनानी रोहिरा यांनी दिली.

ही रसायने शोधण्यासाठी कुठे लांब जायची गरज नाही, कारण ती आपल्या आजूबाजूला सगळीकडे असतात, असं डॉ. रोहिरा सांगतात. खाण्यापिण्याचे डबे, प्लास्टिकच्या बाटल्या, रोजच्या वापरातल्या वस्तू, सौंदर्य प्रसाधने आणि शेतात वापरली जाणारी कीटकनाशके यांमध्ये ही रसायने असतात. त्यामुळे सामान्य माणसाला इच्छा असूनही यापासून पूर्णपणे दूर राहणं शक्य नाही.

अँडोक्राईन डिस्टरप्टर्स, ज्यांना 'अँडोक्राईन ॲक्टिव्ह सबस्टान्सेस' किंवा 'अँडोक्राईन डिस्टरप्टिंग कंपाउंड्स' असंही म्हणतात, ही रसायने शरीरातल्या हार्मोन्सच्या नैसर्गिक कामात, त्यांच्या चयापचय प्रक्रियेत आणि निर्मितीतच अडथळा आणतात. यामुळे हार्मोन्सचं संपूर्ण संतुलन बिघडतं आणि याचा परिणाम फक्त संबंधित व्यक्तीपुरता मर्यादित राहत नाही, तर पुढच्या पिढ्यांवरही याचा परिणाम होऊ शकतो अशी चिंता जगभर व्यक्त होते आहे, असं डॉ. रोहिरा यांनी सांगितलं.

बायस्फेनॉल ए (BPA) आणि थॅलेट्स ही रसायने अन्नपदार्थांच्या पॅकेजिंगमध्ये सापडतात आणि अन्न प्रक्रियेत ती अन्नात मिसळू शकतात. ऑर्गनोफॉस्फेट आणि ऑर्गनोक्लोराईड या कीटकनाशकांमधल्या कंपाउंड्समुळे प्रजनन क्षमतेवर गंभीर परिणाम होतो. याशिवाय डायॉक्सिन्ससारखी कंपाउंड्स कचरा जाळण्यामुळे, आगींमुळे आणि भस्मीकरणामुळे हवेत तयार होतात आणि दूषित अन्न व प्रदूषित हवेतून शरीरात जातात, असं त्यांनी नमूद केलं.

प्लास्टिक, कीटकनाशके, औद्योगिक रसायने, आग रोखणारी रसायने, सौंदर्य प्रसाधने, दूषित अन्न-पाणी, हवा, घरातली धूळ, त्वचेचा थेट संपर्क आणि गर्भाशयात असतानाही होणारा संपर्क, या सगळ्यातून ही रसायने शरीरात येऊ शकतात असं डॉ. रोहिरा यांनी सांगितलं.

स्त्रियांमध्ये हार्मोन्सच्या बिघाडामुळे अंडी परिपक्व होण्यात अडथळा, स्त्रीबीज तयार न होणं, गर्भाशयाचे विकार, एंडोमेट्रिओसिस, ओव्हरीचं कार्य अकाली बंद पडणं आणि भ्रूणातले दोष यांसारख्या समस्या येऊ शकतात, तसंच आयव्हीएफ उपचारांचा यशाचा दरही कमी होतो. EDCs च्या संपर्कामुळे अँटी-म्युलेरियन हार्मोनची पातळी घटते, अंड्यांची गुणवत्ता खराब होते, गर्भपाताचा धोका वाढतो आणि निरोगी बाळ जन्माला येण्याची शक्यता घटते, असं डॉ. रोहिरा यांनी सांगितलं.

पुरुषांमध्येही परिस्थिती तितकीच चिंताजनक असल्याचं डॉ. रोहिरा यांनी सांगितलं. EDCs च्या संपर्कामुळे शुक्राणूंची गुणवत्ता, संख्या आणि गतिशीलता कमी होते. गेल्या पाच दशकांत जगभरातल्या पुरुषांमधली शुक्राणूंची संख्या निम्म्याहून जास्त घटली असून हा वेग दिवसेंदिवस वाढतो आहे, असं त्यांनी नमूद केलं. त्यामुळे या रसायनांशी येणारा संपर्क कमी करणं आणि याबद्दल लोकांमध्ये जागरूकता वाढवणं गरजेचं आहे, असं डॉ. रोहिरा यांनी सांगितलं.