घुग्घूस, नकोडात सद्दुला बतुकम्मा साजरा; तेलुगू लोकसंस्कृती टिकवण्याचा प्रश्न समोर

चंद्रपूर जिल्ह्यातील घुग्घूस शहर आणि नकोडा गावात यंदा सद्दुला बतुकम्मा हा सण मोठ्या उत्साहात साजरा झाला. तेलुगू भाषिक समाजाच्या लोकसंस्कृतीचे आणि रीतीरिवाजांचे प्रतीक मानला जाणारा हा सण तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेशासह महाराष्ट्र, कर्नाटक, तमिळनाडू, छत्तीसगड, ओडिशा तसेच इतर भागांतही साजरा करण्यात आला. घुग्घूस आणि नकोडा येथे अनेक ठिकाणी महिला आणि समाजबांधव पारंपरिक पद्धतीने उत्सवात सहभागी झाले आणि आपल्या सांस्कृतिक मुळांशी असलेले नाते जपण्याचा प्रयत्न केला.

सद्दुला बतुकम्मा हा फक्त धार्मिक किंवा पारंपरिक सोहळा नाही. निसर्ग, फुले, महिला सक्षमीकरण, कुटुंबातील एकोपा आणि सामुदायिक सहभाग यांच्याशी जोडलेला हा महत्त्वाचा लोकउत्सव आहे. त्यातून तेलुगू भाषिक समाज आपल्या परंपरा, लोकगीते आणि सांस्कृतिक ओळख एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे पोहोचवण्याचा प्रयत्न करतो.

या सणाचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे हंगामी फुलांपासून तयार केलेल्या आकर्षक पुष्परचना. महिला फुलांची सजावट करून बतुकम्मा तयार करतात, मग सगळ्या मिळून लोकगीते गात उत्सवात सहभागी होतात. शेवटी सामूहिक पूजा केली जाते आणि परंपरेनुसार जलविसर्जन होते. तेलंगणात या सणाला विशेष सांस्कृतिक महत्त्व आहे. तेलंगणाबाहेर राहणाऱ्या तेलुगू कुटुंबांसाठीही तो मातृभाषा, परंपरा आणि सामाजिक एकजूट टिकवण्याचे मोठे माध्यम बनला आहे.

काही ठिकाणच्या कार्यक्रमांत लोकप्रतिनिधी आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांचे स्वागत व सत्कार करण्यात आले. त्यांच्या सामाजिक योगदानाचे आणि जनहितासाठी केलेल्या कामाचे कौतुक झाले. मात्र कोणत्याही सांस्कृतिक सणाचे यश फक्त मंचावरील कार्यक्रम, सत्कार किंवा आयोजनाची भव्यता यावर ठरत नाही. समाजाचा सक्रिय सहभाग किती आहे आणि परंपरा टिकवण्यासाठी किती प्रयत्न होत आहेत, हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

यानिमित्ताने एक प्रश्न पुढे येतो: महाराष्ट्रातील काही भागांत तेलंगणाची पारंपरिक संस्कृती आणि लोकपरंपरा टिकवताना आव्हाने वाढत आहेत का? घुग्घूस आणि नकोडा परिसरात तेलुगू भाषिक समाजाची उपस्थिती दीर्घकाळापासून आहे. पण बदलती सामाजिक परिस्थिती, नव्या पिढीची जीवनशैली, रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, भाषेतील बदल आणि कार्यक्रमांतील संभाव्य घटता सहभाग यामुळे परंपरेच्या भविष्यावर चर्चा होणे गरजेचे आहे. एखाद्या कार्यक्रमात गर्दी कमी दिसली म्हणून लोकसंख्या घटली किंवा संस्कृती लोप पावत आहे, असा निष्कर्ष काढणे योग्य नाही. त्यासाठी स्थानिक लोकसंख्या, कुटुंबांचे स्थलांतर, भाषेचा वापर आणि सहभाग यांच्या आकडेवारीचा अभ्यास करावा लागेल.

नव्या पिढीला परंपरांशी जोडणे ही काळाची गरज आहे. संस्कृतीचे जतन वर्षातून एकदा सण साजरा करण्यापुरते राहू शकत नाही. कुटुंबे, सामाजिक संघटना, सांस्कृतिक मंडळे आणि स्थानिक संस्थांनी सातत्याने प्रयत्न करायला हवेत. लहान मुले आणि तरुणांना लोकगीते, पारंपरिक नृत्ये, फुलांची सजावट आणि या सणाचे ऐतिहासिक व सांस्कृतिक महत्त्व शिकवता येईल. शाळा आणि सामाजिक संस्थांच्या मदतीने सांस्कृतिक कार्यक्रम, लोककला स्पर्धा आणि तेलुगू भाषेशी संबंधित उपक्रम घेता येतील. आयोजकांनी वर्षभर उपक्रम राबवणे, ज्येष्ठ नागरिकांकडून पारंपरिक गीते आणि रीतीरिवाज गोळा करणे आणि डिजिटल माध्यमातून त्यांचे जतन करणे गरजेचे आहे.

घुग्घूस आणि नकोडा येथे हा सण साजरा होणे म्हणजे परंपरा टिकून असल्याचे सकारात्मक चिन्ह आहे. पण हा उत्साह पुढेही टिकावा यासाठी समाजातील सर्व घटकांचा सक्रिय सहभाग हवा. सण किती उत्साहात साजरा झाला एवढाच प्रश्न नाही, तर येणाऱ्या पिढ्यांपर्यंत ही संस्कृती, भाषा आणि परंपरा पोहोचवण्यासाठी आज कोणते ठोस प्रयत्न होत आहेत, हाही प्रश्न आहे. वेळीच पावले उचलली तर महाराष्ट्रातील या भागांत तेलंगणाची लोकसंस्कृती नव्या पिढीपर्यंत प्रभावीपणे पोहोचेल. नाहीतर सहभाग आणि सांस्कृतिक जिव्हाळा कमी होत गेल्यास या समृद्ध वारशाचे अस्तित्व मर्यादित होण्याची शक्यता नाकारता येणार नाही.