दिवाळीचा बोनस कंपनीला द्यावाच लागतो का? सणाचा आणि कायद्याचा बोनस, पात्रता व टॅक्सचे नियम

दिवाळी जवळ आली की नोकरी करणाऱ्या प्रत्येकाच्या मनात एकच प्रश्न येतो, तो म्हणजे यंदा बोनस मिळणार का? वर्षभर काम केल्यानंतर पगाराव्यतिरिक्त थोडे जास्त पैसे हातात आले, तर दिवाळी अजूनच गोड होते. काही कंपन्या रोख रक्कम देतात, काही गिफ्ट देतात, तर काही मिठाई देतात. पण दिवाळीला बोनस देणे कंपनीला सक्तीचे आहे, असे अनेकांना वाटते. प्रत्यक्षात तसे आहे का, ते सोप्या भाषेत पाहू.

सगळ्यात आधी हे लक्षात घ्यायला हवे की बोनसचे दोन प्रकार असतात. एक म्हणजे सणाचा बोनस आणि दुसरा म्हणजे कायद्याने मिळणारा बोनस.

दिवाळीला मिळणाऱ्या बोनसला फेस्टिवल बोनस म्हणतात. तो देणे किंवा न देणे कंपनीच्या मर्जीवर असते. कंपनीला वाटले तर ती देईल, नाही वाटले तर देणार नाही. यासाठी कंपनीवर जबरदस्ती करता येत नाही, कारण हा कायदेशीर हक्क नाही. कंपनीला नफा झाला असेल आणि परिस्थिती चांगली असेल, तर मालक खुश होऊन बोनस देतो.

दुसरा बोनस मात्र कायद्याचा आहे, त्याला वार्षिक बोनस म्हणतात. तो आधी Payment of Bonus Act 1965 नुसार मिळायचा. आता तो Code on Wages 2019 मध्ये आला आहे. त्यातील कलम 26 ते 41 मध्ये याचे सगळे नियम दिले आहेत. हा बोनस कंपनीला द्यावाच लागतो.

कायद्यानुसार कंपनीला कमीत कमी 8.33% आणि जास्तीत जास्त 20% पर्यंत बोनस द्यावा लागतो. पण तो तुमच्या पूर्ण पगारावर मोजला जात नाही. सरकारने त्यासाठी एक मर्यादा ठेवली आहे. समजा तुमचा पगार 50,000 आहे. तरीही बोनस मोजण्यासाठी सरकारने 7,000 रुपये किंवा त्या राज्याचे किमान वेतन ही मर्यादा ठेवली आहे आणि त्यावरच 8.33% मोजला जाईल. म्हणजे पगार जास्त असला तरी बोनस त्या मर्यादेवरच मिळतो.

हा नियम सगळ्याच कंपन्यांना लागू होत नाही. ज्या कंपनीत 20 किंवा त्यापेक्षा जास्त कामगार काम करतात, फक्त त्यांनाच हा कायदा लागू होतो. 10 लोक असलेल्या छोट्या दुकानाला हा नियम लागू होत नाही. तसेच तुमचा पगार एका ठराविक मर्यादेत असला तरच तुम्ही बोनससाठी पात्र ठरता.

बोनसवर टॅक्स लागत नाही, असे अनेकांना वाटते, पण ते चुकीचे आहे. कंपनीने दिलेला बोनस तुमच्या पगाराचाच भाग समजला जातो. तो वर्षाच्या एकूण उत्पन्नात जोडला जातो आणि तुमचा जो टॅक्स स्लॅब असेल त्यानुसार टॅक्स लागतो. म्हणजे बोनस पूर्णपणे करमुक्त नाही.

आता समजा तुम्ही सगळ्या अटींमध्ये बसता, 20 पेक्षा जास्त लोक असलेल्या कंपनीत काम करता आणि तरीही कंपनी बोनस देत नाही, तर घाबरू नका. काही गोष्टी तुम्ही करू शकता. पहिल्यांदा तुमचे अपॉइंटमेंट लेटर नीट वाचा आणि त्यात बोनसबद्दल काय लिहिले आहे ते बघा. तुमच्या सॅलरी स्लिप सांभाळून ठेवा.

त्यानंतर HR कडे किंवा बॉसकडे बोनस का दिला नाही, असे लेखी विचारा. तोंडी नको, ईमेल किंवा पत्राने विचारा. तरीही उत्तर मिळाले नाही, तर तुम्ही थेट कामगार कार्यालयात जाऊ शकता. तुमच्या भागातील उप कामगार आयुक्तांकडे तक्रार करता येते. किंवा कामगार न्यायालयात केसही दाखल करता येते.

लक्षात ठेवा, दिवाळीचा गिफ्ट वाला बोनस कंपनीच्या इच्छेवर अवलंबून आहे, पण कायद्याने मिळणारा वार्षिक बोनस हा तुमचा हक्क आहे. त्यामुळे आपली कागदपत्रे जपून ठेवा आणि आपल्या हक्कांबद्दल जागरूक रहा. दिवाळीच्या गोडव्यासोबत आपला हक्कही माहीत असायला हवा.