एआयमुळे विमा काढणे सोपे; ग्रामीण भागातही जीवन विमा पोहोचवण्याची संधी

जीवन विमा हा आर्थिक नियोजनातला खूप महत्त्वाचा भाग आहे. एखादी अनपेक्षित घटना घडली, तर घरच्यांचे संरक्षण करण्यासाठी लागणारा आर्थिक आधार जीवन विमाच देतो. तरीही संपूर्ण भारतात हा आधार अजून बहुतेक लोकांच्या आवाक्याबाहेर आहे.

भारत ही जगातील सहावी सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था आहे आणि वेगाने वाढणाऱ्या विमा बाजारपेठांपैकी एक प्रमुख बाजारपेठ आहे. २०२६ पर्यंत भारतीय विमा बाजारपेठेचा आकार २२२ अब्ज डॉलर्सपर्यंत पोहोचेल, असा अंदाज आहे. पण या वाढीच्या वाटेत अडथळा दिसतोच आहे. जीवन विम्याचे प्रमाण आर्थिक वर्ष २०२३ मध्ये ३ टक्के होते, ते आर्थिक वर्ष २०२४ मध्ये २.८ टक्क्यांवर आणि आर्थिक वर्ष २०२५ मध्ये आणखी घसरून २.७ टक्क्यांवर आले आहे. जागतिक सरासरी सात टक्के आहे, त्यापेक्षा हे आकडे खूपच कमी आहेत. लोकसंख्या अवाढव्य असूनही बहुतांश भारतीयांकडे विमा कवच नाही, हे यातून स्पष्ट दिसते.

ग्रामीण भारताचेच उदाहरण घ्या. इन्शुरन्स ब्रोकर्स असोसिएशन ऑफ इंडिया (IBAI) च्या अहवालानुसार देशाची जवळपास ६५ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात राहते, आणि त्यापैकी १० टक्क्यांपेक्षा कमी लोकांकडे जीवन विमा संरक्षण आहे. विमा सोपा करणे आणि मोठ्या समाजघटकापर्यंत आर्थिक सुरक्षा नेणे हे अजूनही मोठे आव्हान आहे. मात्र विम्याच्या विस्तारासाठी भारतात अमाप संधीही आहेत. ही दरी भरून काढण्यासाठी केवळ पारंपरिक वितरण पद्धतींवर भागणार नाही; जागरूकता, परवडण्याची क्षमता आणि योजना सहज मिळणे यातले अडथळे दूर करणारे नवे पर्याय हवेत.

इथे इन्शुरटेक, म्हणजे विमा तंत्रज्ञान, मोठी भूमिका बजावत आहे. विमा कमी पोहोचलेल्या भागांत तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर होत आहे. कंपन्यांच्या कामात वेग आणि अचूकता यावी म्हणून अल्गोरिदम (गणितीय नियम) आणि एपीआय (वेगवेगळ्या सॉफ्टवेअरना जोडणारे तंत्रज्ञान) वापरले जात आहे. त्यामुळे ग्राहकाला योजना नीट समजून घेता येते, ऑनलाइन किंवा सहज खरेदी करता येते आणि पॉलिसी घेतल्यानंतरच्या सेवाही सोप्या व पारदर्शक पद्धतीने मिळतात.

पूर्वी पॉलिसी घेताना प्रस्ताव अर्ज भरावा लागत असे. तो बँकेच्या शाखांमधून विभागीय कार्यालयांपर्यंत आणि पडताळणीसाठी अनेक टप्प्यांतून जायचा. त्यात माणसांकडून चुका होण्याची शक्यता जास्त असायची आणि वेळही खूप जायचा. आता एआयमुळे ही किचकट प्रक्रिया सोपी, वेगवान आणि विनाअडथळा झाली आहे. लांबलचक प्रक्रियेशिवाय कमी वेळात विमा संरक्षण मिळू शकते.

ग्राहक सेवेतही एआयमुळे कार्यक्षमता वाढली आहे. चॅटबॉट्स चोवीस तास उपलब्ध असल्याने लोक आपल्या शंका कधीही मिटवून घेऊ शकतात. पॉलिसीचे नूतनीकरणही अधिक कार्यक्षमतेने होते. हप्ता (प्रीमियम) भरण्यासाठी ग्राहकांना सतत फोन करणे नेहमी फायद्याचे ठरत नाही. काहींना वारंवार येणारे कॉल आवडत नाहीत, तर काहींना आठवण करून दिलेली चालते. म्हणून कोणत्या ग्राहकाशी कसे बोलायचे हे ठरवावे लागते. एआयमधील अ‍ॅनालिटिक्समुळे कंपन्या कॉल किंवा मेसेज करणे योग्य ठरेल अशा ग्राहकांचे गट अचूक ओळखतात. एआय व्हॉइस बॉट्स माणसाच्या हस्तक्षेपाविना ग्राहकांना फोन करून पेमेंट पूर्ण करायला मदत करतात. तसेच सरळ आणि सोप्या दाव्यांची पूर्तता एआय पारंपरिक पद्धतीपेक्षा खूप वेगाने करतो.

विमा मंजुरीची प्रक्रिया पूर्वी खूप किचकट आणि वेळखाऊ होती. ग्राहकाच्या आरोग्याची कागदपत्रे, आर्थिक स्थिती, त्याला असलेला धोका आणि कागदपत्रांत काही फसवणूक आहे का, हे सगळे तपासावे लागते. एआय एवढा प्रचंड आणि गुंतागुंतीचा डेटा काही सेकंदांत समजून घेतो आणि कंपनीला लवकर निर्णय घ्यायला मदत करतो. तो प्रत्येक ग्राहकाचा अभ्यास करून त्याच्यासाठी योग्य 'रिस्क प्रोफाईल' तयार करतो, त्यामुळे धोका ओळखण्याची अचूकता वाढते. पूर्वी पॉलिसी हातात यायला दिवस किंवा आठवडे लागायचे, आता ती काही तासांत किंवा मिनिटांत मिळते. अर्जातील माहितीत विसंगती किंवा कागदपत्रांत फसवणूक असेल, तर एआय ती लगेच ओळखू शकतो.

मोबाईल ॲप्सही आता केवळ माहिती दाखवणारी साधने राहिलेली नाहीत. एजंट किंवा ग्राहकांसाठीचे ॲप दिसायला साधे वाटले, तरी त्याच्या मागे एआयचे ताकदवान तंत्रज्ञान चालते. ग्राहकाची पार्श्वभूमी तपासून धोक्याचे अचूक मूल्यांकन हे ॲप करते आणि गरजेनुसार योग्य पॉलिसीची शिफारसही करू शकते. जुन्या डेटाच्या आधारे फॉर्ममधली माहिती आधीच भरली जात असल्याने वेळ वाचतो. एखादा ग्राहक पुढे हप्ता भरणे थांबवेल किंवा त्याची पॉलिसी बंद पडेल, हेही एआय आधी ओळखून एजंटला सावध करू शकतो.

ग्रामीण आणि निमशहरी भागांत जीवन विमा पोहोचवणे आता कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे शक्य झाले आहे. या भागांतील अनेक कुटुंबांकडे स्थिर उत्पन्न आणि मूलभूत सुविधा असूनही, तिथे विमा कंपन्यांच्या प्रत्यक्ष शाखा किंवा वैयक्तिक वित्तीय सल्लागार बहुतेक वेळा नसतात. जीवन विम्याचे 'लोकशाहीकरण' म्हणजे फक्त जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत विमा नेणे नव्हे. कुटुंबाचे भविष्य सुरक्षित ठेवण्यासाठी रात्रंदिवस कष्ट करणाऱ्या आणि स्वप्ने पाहणाऱ्या प्रत्येकाच्या भावनांचा आणि कष्टांचा सन्मान करणे, हा त्याचा खरा अर्थ आहे. प्रत्येकाला अशा मानसिक शांततेचा अधिकार आहे, आणि प्रत्येकाला सुरक्षित वाटण्याची संधी मिळते, तेव्हाच खरी प्रगती होते.