८ नोव्हेंबरला जागतिक शहरी नियोजन दिन: शहरे सुनियोजित असणे का गरजेचे आहे

आपण सगळे आज सिमेंटच्या जंगलात राहतो आहोत. पण शहर म्हणजे फक्त विटा आणि सिमेंटचा ढिगारा नाही. ते योग्य विचार आणि दूरदृष्टी ठेवून उभे करायला हवे, हा मुद्दा लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी दरवर्षी ८ नोव्हेंबर हा दिवस जागतिक शहरी नियोजन दिन म्हणून साजरा केला जातो.

लोकसंख्या सतत वाढते आहे आणि त्याचा ताण शहरांवर पडतो आहे. अशा वेळी शहरांची रचना कशी असावी आणि माणसाचे जगणे अधिक सुसह्य कसे करता येईल, यावर या दिवशी जगभर चर्चा होते.

या दिवसाची सुरुवात १९४९ मध्ये झाली. अर्बन प्लॅनिंगचे महत्त्व दूरदूरपर्यंत पोहोचावे आणि लोकांना या विषयात रस वाटावा, यासाठी हा दिवस सर्वात आधी सुरू करण्यात आला. आज तो फक्त औपचारिक कार्यक्रम राहिलेला नाही. चार खंडांतील ३० हून अधिक देशांमध्ये तो महत्त्वाचा मानला जातो. या दिवशी जगभरातील तज्ज्ञ, नगररचनाकार (Urban Planners), वास्तुकला अभ्यासक (Architects) आणि शासनकर्ते एकत्र येऊन भविष्यातील शहरांच्या विकासाचा आराखडा तयार करतात.

अनेकांना वाटते की शहरी नियोजन म्हणजे सुंदर इमारती, रुंद रस्ते आणि मॉल उभारणे. पण त्याची व्याप्ती यापेक्षा खूप मोठी आहे. त्यात अनेक गोष्टी येतात.

पहिली म्हणजे वाहतूक. वाहतूक कोंडी टाळण्यासाठी सोपी आणि वेगवान सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था उभी करणे हा नियोजनाचा भाग आहे. दुसरी म्हणजे पर्यावरण. शहरांमध्ये जास्तीत जास्त हिरवळ आणि उद्याने असावीत आणि प्रदूषण कमी करण्याचे उपाय योजले जावेत. तिसरी म्हणजे पाणी आणि स्वच्छता. पिण्याचे पाणी नीट मिळणे, सांडपाण्याची व्यवस्था लावणे आणि नागरिकांचे आरोग्य सुधारणे याचा त्यात समावेश आहे. चौथी म्हणजे सामाजिक विकास. सर्वांना परवडतील अशी घरे आणि सुरक्षित परिसर तयार करणे हे यात येते.

कोणत्याही देशाच्या आर्थिक प्रगतीत तिथल्या शहरांचा मोठा वाटा असतो. शहरे अव्यवस्थित असतील तर नागरिकांना आरोग्याचे प्रश्न, मानसिक ताण आणि वाहतुकीचा त्रास सहन करावा लागतो. योग्य आणि टिकाऊ नियोजन असेल तर संसाधनांचा समजूतदारपणे वापर होतो. ऊर्जेची बचत होते, कचऱ्याची नीट विल्हेवाट लागते आणि हवा व पाणी स्वच्छ राहण्यास मदत होते. संतुलित विकासामुळे लोकांचे जीवनमान उंचावते आणि पूर किंवा हवामान बदलासारख्या भविष्यातील संकटांचा सामना करणे सोपे जाते.

आज आपण स्मार्ट सिटीच्या युगात पाऊल ठेवत आहोत. अशा वेळी पर्यावरणाला जपणारे आणि माणसाला केंद्रस्थानी ठेवणारे शहरी नियोजन ही काळाची गरज झाली आहे. शहरे सुरक्षित, सुंदर आणि राहण्यायोग्य व्हावीत यासाठी सरकारबरोबरच प्रत्येक नागरिकाचा सहभाग महत्त्वाचा आहे, याची आठवण ८ नोव्हेंबरचा हा दिवस करून देतो.