४ नोव्हेंबरला कॉमन सेन्स डे: मोबाईल आणि AI च्या काळात स्वतःची अक्कल वापरायची आठवण

दरवर्षी ४ नोव्हेंबरला 'Use Your Common Sense Day' म्हणजे तुमच्या सामान्य ज्ञानाचा वापर करा दिन साजरा केला जातो. आजच्या वेगवान आणि तंत्रज्ञानाच्या काळात माणसाचे आयुष्य खूपच सोपे झाले आहे. पण त्याच वेळी निर्णय घेण्याची क्षमता कुठेतरी गुंतागुंतीची होत चालली आहे.

लहानमोठ्या प्रत्येक गोष्टीसाठी आपण डिजिटल माध्यमांवर, इतरांच्या मतांवर किंवा सोशल मीडियाच्या प्रभावावर जास्त अवलंबून राहू लागलो आहोत. या जीवनशैलीमुळे माणसाची स्वतःची मूळ विचार करण्याची क्षमता, म्हणजेच सामान्य ज्ञान, मागे पडत चालले आहे. ही उणीव भरून काढण्यासाठी आणि लोकांना त्यांच्या आतल्या विवेकबुद्धीची जाणीव करून देण्यासाठी हा दिवस विचारपूर्वक साजरा केला जातो. पुस्तकी ज्ञानापलीकडे जाऊन व्यावहारिक शहाणपण शिकवणे हा त्याचा हेतू आहे.

मग कॉमन सेन्स म्हणजे नेमके काय? सामान्य ज्ञान किंवा विवेकबुद्धी ही विकत घेता येत नाही आणि शिकवणी लावूनही मिळत नाही. निसर्गाने प्रत्येक माणसाला दिलेली ती एक अमूल्य देणगी आहे. समोर कोणतीही परिस्थिती आली की त्यातली तांत्रिक गुंतागुंत बाजूला ठेवून, साध्या आणि सरळ मार्गाने योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता म्हणजे सामान्य ज्ञान.

आजकाल सुशिक्षित आणि हुशार लोकही छोट्या छोट्या गोष्टींत भावनिक होतात किंवा इतरांच्या दबावाखाली येऊन चुकीचे निर्णय घेतात. अशा वेळी थोडा विचार करून व्यावहारिक दृष्टिकोन ठेवला, तर अनेक मोठे प्रश्न सहज सुटू शकतात. हा दिवस आठवण करून देतो की संकटाच्या वेळी पुस्तकी पदव्यांपेक्षा स्वतःची बुद्धी वापरणे जास्त प्रभावी ठरते.

मोबाईल, सोशल मीडिया आणि आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सच्या (AI) काळात माहितीचे भांडार आपल्या हातात आहे. पण माहितीच्या या महापुरात माणसाची स्वतःची निर्णयक्षमता मंदावली आहे. एखादी बातमी खरी आहे की खोटी, किंवा एखादी परिस्थिती कशी हाताळायची, हे ठरवण्यासाठी आता अल्गोरिदम किंवा इतरांच्या सल्ल्याचा आधार घेतला जातो. या अंधानुकरणामुळे माणसातली स्वावलंबनाची भावना कमी होत चालली आहे. प्रत्येक गोष्टीसाठी तंत्रज्ञानावर किंवा लोकांच्या मतांवर अवलंबून राहिलो, तर चुका होण्याची शक्यता कैक पटींनी वाढते. हा दिवस आपल्याला या यांत्रिक विश्वातून बाहेर काढून स्वतःच्या बुद्धीवर विश्वास ठेवण्याची प्रेरणा देतो.

जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात यश मिळवण्यासाठी पुस्तकी ज्ञानासोबत प्रसंगावधानही हवे. ऑफिसचे काम असो, घरातले वाद असोत किंवा पैशांचे निर्णय असोत, शांत डोक्याने आणि व्यावहारिक विचार करून पाऊल उचलले तर अपयशाची शक्यता नगण्य होते. सामान्य ज्ञान वापरल्याने आत्मविश्वास वाढतो. एखादी व्यक्ती स्वतःच्या विवेकबुद्धीने निर्णय घेऊन यशस्वी झाली, की तिच्यात वेगळीच सकारात्मक ऊर्जा आणि जबाबदारीची जाणीव निर्माण होते.

जीवनातल्या सर्वात कठीण समस्यांचे उपाय अनेकदा सर्वात साध्या विचारांतच दडलेले असतात, असेच हा दिवस सांगतो. गरज असते ती फक्त स्वतःवर विश्वास ठेवून त्या दिशेने पाऊल टाकण्याची. छोट्या गोष्टींत विचारपूर्वक निर्णय घेण्याची सवय भविष्यातल्या मोठ्या संकटांपासून वाचवू शकते. म्हणूनच आजच्या दिवशी प्रत्येकाने थोडे आत्मपरीक्षण करायला हवे: आपण किती वेळा स्वतःची बुद्धी वापरून निर्णय घेतला आणि किती वेळा इतरांच्या प्रभावाखाली आलो.