३ नोव्हेंबर: अमर्त्य सेन यांचा जन्मदिवस आणि या तारखेला घडलेल्या घटना

भारताचे जागतिक पातळीवरचे नामवंत अर्थतज्ज्ञ आणि तत्त्ववेत्ते म्हणून मा. अमर्त्य सेन यांना ओळखले जाते. आज त्यांचा जन्मदिवस आहे. कल्याणकारी अर्थशास्त्र आणि दुष्काळ व गरिबीची कारणे यावर त्यांनी केलेल्या अभूतपूर्व संशोधनासाठी त्यांना १९९८ चा अर्थशास्त्राचा नोबेल पुरस्कार देण्यात आला.

गरिबी, दारिद्र्य आणि मानवी विकासाचा निर्देशांक कसा मोजायचा, या पद्धतींमध्ये सेन यांनी मोलाची भर घातली आहे. सामाजिक निवडीचा सिद्धांत आणि उपेक्षित घटकांच्या विकासाबद्दल त्यांनी मांडलेले विचार जगभर अत्यंत महत्त्वाचे मानले जातात. भारताचा सर्वोच्च नागरिक सन्मान असलेल्या 'भारतरत्न'सह अनेक मोठ्या आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी त्यांना गौरवले गेले आहे. आजही त्यांचे विचार आणि ग्रंथ जगभरात आर्थिक व सामाजिक धोरणे ठरवताना मार्गदर्शक ठरतात.

३ नोव्हेंबरच्या इतिहासात अनेक महत्त्वाच्या घटना नोंदल्या आहेत. १८१७ मध्ये कॅनडातील सर्वात जुनी चार्टर्ड बँक, बँक ऑफ मॉन्ट्रियल, सुरू झाली. १८३८ मध्ये टाइम्स ऑफ इंडिया हे वृत्तपत्र मुंबईत सुरुवातीला द बॉम्बे टाइम्स आणि जनरल ऑफ कॉमर्स या नावाने प्रकाशित झाले. १९०३ मध्ये पनामा देश कोलंबियापासून स्वतंत्र झाला, तर १९१८ मध्ये पोलंड रशियापासून स्वतंत्र झाला.

१९११ मध्ये शेवरलेटने 'फोर्ड मॉडेल टी' च्या स्पर्धेत अधिकृतपणे ऑटोमोबाईल मार्केटमध्ये पाऊल ठेवले. १९१३ मध्ये युनायटेड स्टेट्समध्ये आयकर लागू झाला. १९३६ मध्ये फ्रँकलिन डी. रुझवेल्ट अमेरिकेचे ३२ वे राष्ट्राध्यक्ष म्हणून निवडून आले. १९४४ मध्ये भारतीय संगीत संवर्धन मंडळातर्फे पुण्यात अखिल भारतीय संगीत परिषद भरवण्यात आली. १९४६ मध्ये सम्राटाच्या संमतीने जपानचे संविधान स्वीकारले गेले.

१९५७ मध्ये रशियाच्या स्पुटनिक-2 या अंतराळयानातून गेलेली लायका नावाची कुत्री अंतराळभ्रमण करणारी पहिली सजीव ठरली. मात्र प्रक्षेपणानंतर काही तासांतच तिचा मृत्यू झाला. १९८८ मध्ये श्रीलंकेतून आलेल्या भाडोत्री तामिळ सैनिकांनी मालदीववर हल्ला केला. तेथील सरकारच्या विनंतीवरून भारतीय सैन्याने तो हल्ला मोडून काढला आणि सरकार वाचवले. २०१४ मध्ये वन वर्ल्ड ट्रेड सेंटर अधिकृतपणे उघडले गेले.

या तारखेला जन्मलेल्यांमध्ये अम्बर संस्थानचे राजा सवाई जयसिंग (दुसरे) (१६८८, मृत्यू २१ सप्टेंबर १७४३), अॅडिडासचे संस्थापक एडॉल्फ डॅस्लर (१९००, मृत्यू ६ सप्टेंबर १९७८), दादासाहेब फाळके पुरस्कार विजेते आणि राज्यसभा सदस्य पृथ्वीराज कपूर (१९०१, मृत्यू २९ मे १९७२), स्वतंत्रसैनिक अन्नपूर्णा महाराणा (१९१७, मृत्यू ३१ डिसेंबर २०१२) आणि अमेरिकन अभिनेते चार्ल्स ब्रॉन्सन (१९२१, मृत्यू ३० ऑगस्ट २००३) यांचा समावेश आहे. प्रबंधलेखक व संपादक डॉ. हे. वि. इनामदार यांचा जन्म १९२५ मधला, अमर्त्य सेन यांचा १९३३ मधला, तर लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल या जोडीतील संगीतकार लक्ष्मीकांत शांताराम कुडाळकर यांचा जन्म १९३७ मधला (मृत्यू २५ मे १९९८).

निधन झालेल्यांमध्ये शाहीर अनंत फांदी (१८१९), स्विस नॅशनल कौन्सिलचे पहिले अध्यक्ष ओरिचिक ओशेनेबेविन (१८९०), बांगलादेशाचे पहिले पंतप्रधान ताजुद्दीन अहमद (१९७५), चरित्र अभिनेते मनमोहन कृष्ण (१९९०) आणि हिंदी अभिनेते प्रेम नाथ (१९९२) आहेत. १९९८ मध्ये कन्नड साहित्यिक आणि कर्नाटक विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. आर. सी. हिरेमठ तसेच बॅटमॅन पत्राचे निर्माते बॉब केन यांचे निधन झाले. चीनविषयक तज्ञ प्रा. गिरी देशिंगकर यांचे २००० मध्ये, तर गुजरातचे राज्यपाल कैलाशपती मिश्रा यांचे २०१२ मध्ये निधन झाले.