२५ ऑक्टोबरला जागतिक ऑपेरा दिन; फ्लोरेन्समध्ये जन्मलेली कला आज जगभर पोहोचली

दरवर्षी २५ ऑक्टोबर हा दिवस जगभरात जागतिक ऑपेरा दिन म्हणून मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. हा दिवस फक्त एका संगीतप्रकाराचा सोहळा नाही. शतकानुशतके माणसाची संस्कृती, भावना आणि नाट्यकला समृद्ध करणाऱ्या ऑपेरा या अभिजात कलेचे जतन आणि संवर्धन व्हावे, यासाठी हा दिवस समर्पित आहे. संगीत, संवाद, अभिनय, नृत्य आणि भव्य रंगमंच सजावट यांचा अपूर्व मिलाफ म्हणजे ऑपेरा.

या कलेचे महत्त्व जगासमोर मांडणे आणि नव्या पिढीला तिच्याशी जोडणे, हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे.

जागतिक ऑपेरा दिन अधिकृतपणे साजरा करायला २०१९ मध्ये सुरुवात झाली. OPERA America, Opera Europa आणि Opera Latinoamérica या जगप्रसिद्ध आंतरराष्ट्रीय ऑपेरा संघटना त्यासाठी एकत्र आल्या आणि त्यांनी २५ ऑक्टोबर हा दिवस वर्ल्ड ऑपेरा डे म्हणून जाहीर केला.

हीच तारीख निवडण्यामागे एक ऐतिहासिक कारण आहे. प्रसिद्ध ऑपेरा संगीतकार जॉर्ज बिझे (Georges Bizet) आणि जोहान स्ट्रॉस द्वितीय (Johann Strauss II) यांची जयंती याच दिवशी असते. ऑपेरा कला जगभर पोहोचवण्यात या दोघा दिग्गजांचा मोठा वाटा होता. त्यांच्या योगदानाचा सन्मान करण्यासाठी ही तारीख ठरवण्यात आली.

ऑपेरा म्हणजे नेमके काय, असा प्रश्न अनेकांना पडतो. सोप्या शब्दांत सांगायचे तर, ऑपेरा हा पाश्चात्य नाट्यकलेचा एक प्रकार आहे. यात पूर्ण कथा संगीताच्या आणि गाण्यांच्या माध्यमातून सादर केली जाते. कलाकारांचे थेट गायन, ऑर्केस्ट्राचे वादन, नाट्यमय अभिनय आणि कथेला साजेसे नृत्य या सगळ्याचा त्यात समावेश असतो.

या कलेचा उगम सोळाव्या शतकाच्या शेवटी इटलीतील फ्लोरेन्स शहरात झाला. जॅकोपो पेरी यांनी १५९७ मध्ये डाफ्ने (Dafne) नावाचा पहिला ऑपेरा रचला. त्यानंतर सतराव्या आणि अठराव्या शतकात, म्हणजे बारोक काळात, संपूर्ण युरोपमध्ये ऑपेराची लोकप्रियता खूप वाढली. पुढे काळाच्या ओघात दोन मुख्य प्रकार प्रसिद्ध झाले. ऑपेरा सिरिया (Opera Seria) गंभीर आणि नाट्यमय विषयांवर आधारित असतो, तर ऑपेरा बुफा (Opera Buffa) विनोदी आणि हलक्याफुलक्या विषयांवर आधारित असतो.

आज व्हिएन्ना, पॅरिस, लंडन, मिलान आणि न्यू यॉर्क यांसारख्या जगातील प्रमुख शहरांतील ऑपेरा हाऊसमध्ये ही कला जिवंत ठेवली जात आहे.

जागतिक ऑपेरा दिनानिमित्त जगभरातील अनेक देशांत संगीत कार्यक्रम, थेट सादरीकरणे, प्रदर्शने, कार्यशाळा आणि मोफत ऑनलाइन वेबिनार आयोजित केले जातात. त्यातून तरुण कलाकारांना आपली कला जगासमोर मांडता येते. ऑपेरा फक्त मोजक्या अभिजात प्रेक्षकांसाठी नसावा, तो समाजातल्या प्रत्येक घटकापर्यंत पोहोचावा, म्हणून शाळा आणि कॉलेजांमध्येही वेगवेगळे उपक्रम राबवले जातात.

प्रेम, राग, दुःख, आनंद आणि त्याग अशा माणसाच्या मनातील खोल भावना ऑपेरा ज्या प्रभावीपणे व्यक्त करतो, तितक्या ताकदीने दुसरे कोणतेही माध्यम करू शकत नाही, असे मानवाधिकार आणि संस्कृती अभ्यासकांचे मत आहे.

डिजिटल युगात आणि मनोरंजनाची आधुनिक साधने हाताशी असताना अभिजात कला टिकवणे हे मोठे आव्हान आहे. तरीही ऑपेराने तंत्रज्ञानाचा स्वीकार केला आहे. डिजिटल प्लॅटफॉर्म आणि लाइव्ह स्ट्रीमिंगच्या मदतीने त्याने नवा प्रेक्षकवर्ग जोडायला सुरुवात केली आहे. मनाची शांतता, संस्कृतीची ओळख आणि माणसाच्या संवेदना जागृत ठेवण्यासाठी ऑपेराचे स्थान आजही अनन्यसाधारण आहे.