अन्न वाया घालवू नका, भूक संपवा: १६ ऑक्टोबरला जागतिक अन्न दिन

दरवर्षी १६ ऑक्टोबरला जगभरात जागतिक अन्न दिन साजरा केला जातो. संयुक्त राष्ट्रांच्या अन्न आणि कृषी संघटनेची (Food and Agriculture Organization, FAO) स्थापना १९४५ मध्ये याच दिवशी झाली होती. त्याचे औचित्य साधून १९७९ पासून हा दिवस पाळला जातो. अन्न सुरक्षा, भूक निर्मूलन आणि कुपोषणाचा प्रश्न यावर लोकांचे लक्ष वेधणे हा त्यामागचा हेतू आहे.

अन्न ही फक्त शरीराची गरज नाही, तर प्रत्येक माणसाचा मूलभूत अधिकार आहे. तरीही आज जगात कोट्यवधी लोक रोज रात्री उपाशी पोटी झोपतात. दुसरीकडे दररोज हजारो टन अन्न कचऱ्यात फेकले जाते. हा विरोधाभास संपवावा आणि समाजात जागरूकता यावी, यासाठी हा दिवस महत्त्वाचा ठरतो.

जागतिक अन्न दिनाची संकल्पना (Theme) दरवर्षी बदलते. शाश्वत शेती, पौष्टिक आहाराची उपलब्धता, जलव्यवस्थापन आणि हवामान बदलाचा शेतीवर होणारा परिणाम अशा गंभीर विषयांवर या निमित्ताने जागतिक पातळीवर चर्चा होते. निसर्गाचा समतोल बिघडल्यामुळे सध्या पिकांचे मोठे नुकसान होत आहे. शेतकऱ्यांना योग्य तंत्रज्ञान आणि मदत देऊन अन्नाचे उत्पादन वाढवणे आणि ते प्रत्येक गरजूपर्यंत सुरक्षितपणे पोहोचवणे, हे सर्व देशांपुढचे मुख्य आव्हान आहे.

अन्न सुरक्षेच्या वाटेतला सर्वात मोठा अडथळा म्हणजे अन्नाची नासाडी (Food Waste). लग्नसमारंभ, हॉटेल, पार्ट्या आणि घराघरांतही रोज मोठ्या प्रमाणावर शिजवलेले अन्न वाया जाते. एका अभ्यासानुसार जगात तयार होणाऱ्या एकूण अन्नापैकी सुमारे एक तृतीयांश अन्न लोकांच्या ताटापर्यंत पोहोचतच नाही. फक्त नासाडी थांबवली तरी जगातील भुकेचा प्रश्न मोठ्या प्रमाणावर सुटू शकतो. म्हणूनच या दिवशी शाळा, कॉलेज आणि सामाजिक संस्थांमध्ये विद्यार्थ्यांना अन्नाचे महत्त्व सांगणारे विविध उपक्रम घेतले जातात.

रोजच्या आयुष्यात छोटे बदल केले तरी नासाडी सहज रोखता येते. ताटात हवे तेवढेच अन्न घ्यायचे, उरलेले अन्न नीट फ्रीजमध्ये ठेवायचे किंवा गरजू लोकांना द्यायचे, आणि किराणा सामान गरजेनुसारच आणायचे, अशा सवयी प्रत्येकाने लावून घ्यायला हव्यात. अन्नाचा प्रत्येक कण म्हणजे शेतकऱ्याचा घाम, असे मानून अन्नाकडे पाहिले तर नासाडी आपोआप थांबेल.

धावपळीच्या आजच्या काळात जंक फूड आणि प्रक्रिया केलेल्या अन्नाचा (Processed Food) वापर खूप वाढला आहे. त्यामुळे लहान मुलांपासून मोठ्यांपर्यंत कुपोषण, लठ्ठपणा आणि वेगवेगळ्या आजारांचे प्रमाण वाढताना दिसते. फक्त पोट भरणे एवढेच नाही, तर योग्य आणि पौष्टिक आहार घेणे हाही जागतिक अन्न दिनाचा संदेश आहे. आहारात तृणधान्ये (Millets), ताज्या भाज्या, फळे आणि डाळी असणे गरजेचे आहे.

शाश्वत शेतीला चालना देणे ही काळाची गरज आहे. रासायनिक खतांचा अतिवापर टाळून सेंद्रिय शेतीकडे वळले तर जमिनीची सुपीकता टिकते आणि माणसाला विषमुक्त अन्न मिळते. शेतकरी समृद्ध झाला आणि ग्राहकाला शुद्ध, पौष्टिक अन्न मिळाले, तेव्हाच समाज खऱ्या अर्थाने निरोगी होईल.

भूक आणि कुपोषण संपवणे ही फक्त सरकारची किंवा संयुक्त राष्ट्रांची जबाबदारी नाही, तर समाजातल्या प्रत्येकाचे ते कर्तव्य आहे. या दिवशी सर्वांनी असा संकल्प करावा: "मी अन्नाची नासाडी करणार नाही आणि कोणालाही उपाशी राहू देणार नाही." वाढदिवसाला किंवा एखाद्या खास प्रसंगी गरजूंना अन्नदान करणे आणि अन्न वाचवण्याच्या मोहिमांत सहभागी होणे हीदेखील काळाची गरज आहे. मातीत राबणाऱ्या शेतकऱ्याच्या कष्टाचा आदर करणे आणि अन्नाला पूर्णब्रह्म मानून त्याचा वापर करणे, यातच या दिवसाची खरी सार्थकता आहे.