१ नोव्हेंबरला जागतिक वेगन दिन: वेगन आणि शाकाहारी आहारात नेमका फरक काय

दरवर्षी १ नोव्हेंबरला जगभरात जागतिक वेगन दिन साजरा केला जातो. खाण्यापिण्याच्या सवयींपासून जीवनशैलीपर्यंत अनेक बदल जगात दिसत आहेत आणि वेगन जीवनशैली (Vegan Lifestyle) हा त्यातला वेगाने पसरणारा प्रवाह आहे. हा दिवस फक्त काय खावे आणि काय खाऊ नये एवढ्यापुरता मर्यादित नाही. निसर्गाशी समतोल साधणे, प्राण्यांबद्दल करुणा बाळगणे आणि पर्यावरणाचे रक्षण करणे, असा जागतिक संदेश तो देतो.

या दिवसाची सुरुवात १९९४ मध्ये युनायटेड किंगडममधील 'द वेगन सोसायटी' (The Vegan Society) या संस्थेने केली. संस्थेच्या तत्कालीन अध्यक्षा लुईस वॉलिस (Louise Wallis) यांनी संस्थेच्या ५० व्या वर्धापन दिनाचे औचित्य साधून १ नोव्हेंबर हा दिवस जागतिक वेगन दिन म्हणून साजरा करण्याची घोषणा केली होती.

'वेगन' (Vegan) हा शब्द १९४४ मध्ये डोनाल्ड वॉटसन आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी पहिल्यांदा वापरला. शाकाहार (Vegetarianism) आणि वेगन पद्धत यांच्यातला फरक स्पष्ट करण्यासाठी त्यांनी 'Vegetarian' या शब्दातील पहिली तीन आणि शेवटची दोन अक्षरे जोडून 'Vegan' हा शब्द तयार केला. तेव्हापासून ती स्वतंत्र आणि व्यापक जीवनशैली म्हणून पुढे आली.

अनेकांना वाटते की वेगन आणि शाकाहारी एकच आहेत, पण या दोघांत सूक्ष्म आणि महत्त्वाचा फरक आहे. शाकाहारी आहारात मांस, मासे किंवा अंडी नसतात, पण दूध, दही, तूप, लोणी आणि मध असे प्राणिजन्य पदार्थ वापरले जातात.

वेगन आहार आणि जीवनशैली पूर्णपणे वनस्पती-आधारित (Plant-based) असते. त्यात मांस आणि अंड्यांसोबत दूध, दही, तूप, मध यांसारखे कोणतेही प्राणिजन्य पदार्थ खाल्ले जात नाहीत. शिवाय वेगन लोक लेदर (चामडे), लोकर, रेशीम किंवा प्राण्यांवर चाचणी (Animal Testing) केलेली सौंदर्यप्रसाधने वापरणेही टाळतात.

वैज्ञानिक संशोधन आणि वैद्यकीय अभ्यासानुसार संतुलित वनस्पती-आधारित आहार आरोग्यासाठी अत्यंत गुणकारी ठरतो, असे सांगितले जाते. या अभ्यासांनुसार वेगन आहारात सॅच्युरेटेड फॅट्स आणि कोलेस्टेरॉलचे प्रमाण नगण्य असल्याने हृदयाचे ठोके आणि रक्तदाब नियंत्रणात राहतात आणि हृदयविकाराचा धोका कमी होतो. भरपूर फायबर, फळे, भाज्या आणि कडधान्ये आहारात असल्याने पचन संस्था मजबूत राहते आणि वजन नियंत्रणात राहण्यास मदत होते.

याच अभ्यासांनुसार हा आहार रक्तातील साखरेचे प्रमाण नियंत्रित ठेवण्यास आणि इन्सुलिनची संवेदनशीलता सुधारण्यास मदत करतो. अँटीऑक्सिडंट्स आणि फायटोकेमिकल्सने समृद्ध असलेल्या वनस्पती-आधारित आहाराने शरीरातील सूज कमी होते आणि अनेक आजारांपासून संरक्षण मिळते, असेही त्यात म्हटले आहे.

आज जग हवामान बदलाच्या (Climate Change) गंभीर समस्येचा सामना करत आहे. पशुपालन आणि प्राणिजन्य उत्पादनांच्या उद्योगांमुळे मोठ्या प्रमाणात हरितगृह वायूंचे (Greenhouse Gases) उत्सर्जन होते आणि पाण्याचा प्रचंड वापर होतो. वेगन जीवनशैली स्वीकारल्याने पशुपालनासाठी लागणाऱ्या जमिनीचा आणि पाण्याचा अपव्यय टळतो आणि कार्बन फूटप्रिंट (Carbon Footprint) कमी होण्यास मदत होते. प्राण्यांवर होणारे अत्याचार आणि त्यांची कत्तल थांबवण्यासाठी ही जीवनशैली नैतिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.