पोट फुगलं पण दुखत नसेल तर बद्धकोष्ठतेसाठी डॉक्टरकडे कधी जायचं, तज्ज्ञांनी सांगितलं

आजकाल खराब लाइफस्टाइल आणि चुकीच्या खाण्यापिण्याच्या सवयींमुळे अनेकांना बद्धकोष्ठता आणि पोट फुगण्याचा त्रास होताना दिसतो. अनेकदा या दोन्ही तक्रारी एकत्र येतात. अशा वेळी डॉक्टरांकडे नक्की कधी जायचं, हेच अनेकांना कळत नाही. याबद्दल बंगळुरूमधील अस्टर आरव्ही रुग्णालयात अंतर्गत मेडिसिन विभागाचे मुख्य सल्लागार डॉ. अरविंद एस. एन यांनी माहिती दिली आहे.

तज्ज्ञांच्या मते, पोटदुखी नसताना बद्धकोष्ठता होणं ही पचनाशी संबंधित सामान्य समस्या आहे. शौचाचं प्रमाण कमी झालं, शौच कडक होऊ लागलं किंवा शौचच होत नसेल, तर पोट साफ नाही हे समजून येतं. हे बहुतेक वेळा चुकीच्या खाण्यापिण्याच्या सवयींमुळे होतं. पण ही लक्षणं सतत दिसत असतील किंवा नव्यानं सुरू झाली असतील, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नये, असंही तज्ज्ञ सांगतात.

या त्रासामागे अनेक कारणं असू शकतात. त्यात आहारात फायबरची कमतरता, पुरेसं पाणी न पिणं, शारीरिकदृष्ट्या सक्रिय नसणं, जीवनशैलीतील बदल आणि शौचाची इच्छा दाबून ठेवणं यांचा समावेश आहे. आयर्न सप्लिमेंट्स, काही अँटासिड्स आणि ओपिओइड वेदनाशामक यांसारखी काही औषधंही बद्धकोष्ठता निर्माण करू शकतात. डॉ. अरविंद यांनी स्पष्ट केलं की, मल नेहमीपेक्षा जास्त काळ आतड्यांमध्ये राहिला, तर पोट फुगू शकतं. त्यातून गॅस तयार होतो आणि पोट भरल्यासारखं वाटतं.

इंटरनल मेडिसिनमध्ये प्रकाशित झालेल्या २०२३ च्या एका अभ्यासानुसार, शौचातून रक्त येणं, वजन कमी होणं, अचानक बद्धकोष्ठता होणं किंवा पोटात गाठ असणं अशी गंभीर लक्षणं दिसत असतील, तर बद्धकोष्ठता आणि पोट फुगण्याकडे दुर्लक्ष करू नये. जीवनशैलीत बदल करून आणि फायबरयुक्त आहार घेऊनही त्रास बराच काळ टिकत असेल, तरीही हेच लागू होतं. अशा परिस्थितीत डॉक्टरांचा सल्ला घेणं महत्त्वाचं आहे. डॉक्टर लक्षणांच्या तीव्रतेनुसार शारीरिक तपासणी आणि काही विशिष्ट चाचण्या करून त्रासाचं मूळ कारण शोधतील, असं या अभ्यासात म्हटलं आहे.

डॉ. अरविंद यांनी सांगितलं की, बद्धकोष्ठता दोन ते तीन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ राहिली, वारंवार होत राहिली किंवा नेहमीच्या शौचाच्या सवयींमध्ये लक्षणीय बदल झाला, तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. डॉक्टर खाण्याच्या सवयी, औषधं आणि शौचाची पद्धत तपासतील. गरज असेल तर शारीरिक तपासणी करतील किंवा चाचण्या सुचवतील. बद्धकोष्ठता असलेल्या प्रत्येकाला स्कॅन किंवा कोलोनोस्कोपीची गरज नसते, कारण चाचण्या लक्षणं, वय आणि जोखमीचे घटक यांवर अवलंबून असतात.

वेदना नसणं हा काही प्रकरणांत दिलासा असतो, पण त्यामुळे वैद्यकीय समस्येची शक्यता नाकारता येत नाही, असंही डॉ. अरविंद यांनी म्हटलं आहे. बद्धकोष्ठता आणि पोट फुगणं कायम राहिलं, त्यात सुधारणा झाली नाही किंवा धोक्याची चिन्हं दिसू लागली, तर वैद्यकीय सल्ला घेणं महत्त्वाचं आहे. ४५ वर्षं किंवा त्याहून जास्त वयाच्या ज्या व्यक्तींना नवी किंवा दीर्घकाळ टिकणारी बद्धकोष्ठता जाणवते, त्यांनी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा, असं ते म्हणाले. कोलोरेक्टल कॅन्सरची तपासणी (स्क्रीनिंग) करायची असेल किंवा इतर धोक्याचे घटक असतील, तर हे विशेषतः महत्त्वाचं आहे.

तज्ज्ञांच्या मते, फळं, भाज्या, संपूर्ण धान्य आणि कडधान्यं यांतून आहारात फायबर हळूहळू वाढवल्यास अधूनमधून होणारी बद्धकोष्ठता सुधारू शकते. पुरेसे द्रवपदार्थ पिणं, नियमित शारीरिक व्यायाम आणि नियमित शौचाला जाणं हेही उपयुक्त ठरू शकतं. फायबर हळूहळू वाढवावं, कारण काही लोकांमध्ये ते अचानक वाढवलं तर पोट फुगण्याचा त्रास वाढू शकतो, असंही सांगण्यात आलं.

डॉ. अरविंद यांनी काही धोक्याची लक्षणं तातडीनं लक्षात घ्यायला सांगितली आहेत. ती म्हणजे शौचातून रक्त येणं, कारणाशिवाय वजन कमी होणं, सतत थकवा जाणवणं, ॲनिमिया (रक्तक्षय), पोटावरील सूज सतत वाढत जाणं आणि शौचाच्या सवयींमध्ये लक्षणीय बदल. कुटुंबात कोलोरेक्टल कॅन्सर (मोठ्या आतड्याचा कर्करोग) किंवा इन्फ्लेमेटरी बाऊल डिसीज (आतड्यांची सूज) यांचा इतिहास असेल, तर डॉक्टरांशी बोलणं महत्त्वाचं आहे, असंही त्यांनी स्पष्ट केलं.