डोंबिवलीत शतकाहून अधिक काळानंतर दिसला दुर्मिळ Sykes's nightjar पक्षी

डोंबिवलीतील कोपर गणेश घाटावर Sykes's nightjar हा पक्षी दिसला आहे. हा पक्षी साधारणपणे वायव्य भारतातील कोरड्या प्रदेशात आढळतो. डोंबिवलीतल्या पक्षीनिरीक्षकांनी 29 ऑक्टोबरला ही नोंद केली. या भागात या प्रजातीची शंभराहून अधिक वर्षांनंतर झालेली ही पहिलीच नोंद ठरू शकते. त्यामुळे परिसरातील पक्ष्यांच्या नोंदींमध्ये मोलाची भर पडेल, अशी आशा निर्माण झाली आहे.

सकाळी सुमारे 8.45 वाजता वन्यजीवप्रेमी प्रशांत भगत यांना हा पक्षी दिसला. त्यांच्यासोबत पक्षीनिरीक्षक मिलिंद गणात्रा होते. सुरुवातीला दोघांना तो common snipe वाटला. पण त्याचे उडणे जवळून पाहिल्यावर तो नाईटजारच असावा, असा त्यांना जोरदार संशय आला आणि त्यांची उत्सुकता वाढली.

या पक्ष्याचे फोटो काढणे सोपे नव्हते. तो स्वभावाने लाजरा आहे आणि त्याचा रंग आजूबाजूच्या परिसरात इतका मिसळतो की तो पटकन नजरेस पडत नाही. तो उंच गवतात शिरताना दिसला. खूप प्रयत्न केल्यानंतर पक्षीनिरीक्षकांना फोटो मिळाले आणि त्यावरून पक्ष्याची ओळख पटवता आली. नंतर तज्ज्ञांनी तो Sykes's nightjar असल्याचे सांगितले.

भगत यांनी सांगितले की त्यांनी हे फोटो eBird वर अपलोड केले. अमेरिकेतील Cornell Lab of Ornithology चालवत असलेले हे जगभरातील पक्षी नोंदींचे व्यासपीठ आहे. त्याच दिवशी eBird च्या एका reviewer ने हे निरीक्षण तपासून मान्य केले. त्यामुळे भगत यांच्या नोंदीला आणखी विश्वासार्हता मिळाली.

या पक्ष्याची या भागातील जुनी नोंद पाहिली, तर या दर्शनाचे महत्त्व कळते. Bombay Natural History Society (BNHS) च्या नोंदींनुसार ऑक्टोबर 1915 मध्ये कल्याणमध्ये कुठेतरी मादी Sykes's nightjar चा एक नमुना गोळा करण्यात आला होता. त्यानंतर शंभराहून अधिक वर्षांचा खंड पडला. जानेवारी 2019 मध्ये भांडुप पंपिंग स्टेशन येथे वन्यजीवप्रेमी आणि पक्षीनिरीक्षक अक्षय शिंदे यांना हा पक्षी दिसला.

हा पक्षी Sindh nightjar या नावानेही ओळखला जातो. गुजरात आणि राजस्थानमध्ये तो सर्रास आढळतो आणि कोरड्या, उघड्या झुडपी प्रदेशात राहतो. Indian nightjar आणि Savanna nightjar हे महाराष्ट्रात कायम राहणारे पक्षी आहेत. त्यांच्या उलट Sykes's nightjar मुंबई महानगर प्रदेशात क्वचित येणारा पाहुणा आहे.

International Union for Conservation of Nature (IUCN) च्या Red List मध्ये या प्रजातीचा समावेश Least Concern या वर्गात आहे. डोंबिवलीतील या दर्शनामुळे पक्ष्यांच्या दर्शनांची नोंद ठेवणे आणि त्यांच्या वितरणात होणाऱ्या बदलांवर लक्ष ठेवणे किती महत्त्वाचे आहे, हे पुन्हा अधोरेखित झाले आहे.