ऑक्टोबरचा चटका आणि एल निनोची धास्ती: मुंबईला हवामानाचा धक्का बसणार का?

ऋतूंचा भरवसा राहिला नाही, असे मुंबईकरांना वाटू लागले आहे. यंदाचा पावसाळा लहरी गेला, आता ऑक्टोबरही उष्ण आहे. त्यात 'सुपर एल निनो', 'मॉन्स्टर एल निनो' आणि 'गॉडझिला एल निनो' अशी भीतीदायक नावे फिरू लागल्याने काळजी आणखी वाढली आहे. मात्र या गाजावाजाला भुलू नका, असे हवामानतज्ज्ञ सांगतात. या घटनेचा भारताला, महाराष्ट्राला आणि मुंबईला नेमका काय अर्थ आहे, हेही त्यांनी उलगडून सांगितले.

हजारो किलोमीटर दूरचा प्रशांत महासागर जगाच्या हवामानावर मोठा परिणाम करतो. उष्ण कटिबंधातील प्रशांत महासागरात समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान आणि वातावरणातील हवेचे अभिसरण बदलते. हा बदल एल निनो-सदर्न ऑसिलेशन (ENSO) या नैसर्गिक हवामान चक्राचा भाग आहे. जागतिक हवामान संघटनेनुसार (WMO) एल निनो हा ENSO चा उष्ण टप्पा आहे आणि ला निना हा थंड टप्पा. हे चक्र साधारणपणे दर दोन ते सात वर्षांनी परत येते. एल निनो किती तीव्र आहे हे मोजायला ओशानिक निनो इंडेक्स (ONI) वापरला जातो.

यंदा डिसेंबरच्या सुमारास एल निनो शिखरावर पोहोचेल, असा WMO चा अंदाज आहे. पण हे अंदाज संभाव्यतेवर आधारित असतात, त्यामुळे त्याची अंतिम तीव्रता आणि कालावधी अजून अनिश्चित आहे. स्वतंत्र हवामानतज्ज्ञ अत्रेय शेट्टी यांच्या मते 'सुपर', 'मॉन्स्टर' आणि 'गॉडझिला' ही नावे अतिशयोक्ती आहेत. ते म्हणाले, "या घटनांचे वर्गीकरण साधारणपणे कमकुवत, मध्यम, तीव्र किंवा अतिशय तीव्र असे होते. 1970 च्या दशकात आणि 2015 मध्ये अशी अतिशय तीव्र एल निनो स्थिती आपण पाहिली, आणि आताही तसेच वर्ष अनुभवत आहोत. पण याला 'सुपर' म्हणण्यासाठी हे उच्च तापमान काही महिने टिकावे लागेल."

दुसरे स्वतंत्र हवामानतज्ज्ञ ऋषिकेश आग्रे यांनी सांगितले की ONI मध्ये प्रशांत महासागरातील निनो 3.4 भागातील समुद्र पृष्ठभागाच्या तापमानातील फरकाची तीन महिन्यांची सरासरी घेतली जाते. ते म्हणाले, "हे निर्देशांक प्रशांत महासागराचाच एक भाग घेऊन कालांतराने तापमानाची सरासरी काढतात, ज्याचा अंदाज बांधायला उपयोग होतो. एल निनोचा परिणाम आणि तीव्रता काढायला ते मदत करतात, पण तेही विकसित होत आहेत. हे अंदाज मॉडेल म्हणजे शक्यता आहे, प्रत्यक्ष वस्तुस्थिती नाही. हवामानाचा अंदाज शेअर बाजारासारखा आहे, तो सतत बदलतो आणि प्रत्येक वेळी अचूक ठरत नाही."

भारताने काळजी करावी का? एल निनोमुळे भारतात नैऋत्य मोसमी पाऊस सरासरीपेक्षा कमी पडण्याचा धोका वाढतो, पण तेवढ्यानेच निकाल ठरत नाही. त्याचा प्रभाव इतर वातावरणीय आणि सागरी स्थितींवरही अवलंबून असतो, असे तज्ज्ञ सांगतात. युनिव्हर्सिटी ऑफ रीडिंग (यूके) येथील वरिष्ठ संशोधक डॉ. अक्षय देवरस म्हणाले, "एल निनोची तीव्रता हा हवामानातला महत्त्वाचा घटक आहे, पण तोच सर्वस्व नाही. 1972 आणि 2015 मध्ये झाले तसे एल निनोमुळे महाराष्ट्रात दुष्काळसदृश स्थिती येते, पण दुष्काळाची तीव्रता ठरवणारा तो एकमेव घटक नाही." पावसाळ्यातील दीर्घ कोरडे खंड भूजलाचे पुनर्भरण आणि पिकांवर परिणाम करून दुष्काळ आणखी बिकट करू शकतात, असेही देवरस यांनी सांगितले.

देवरस म्हणाले, "पावसाळ्यात दिवसाला 2.5 मिमीपेक्षा कमी पाऊस पडला तर त्याला आपण कोरडा दिवस म्हणतो. यंदा दक्षिण आणि मध्य महाराष्ट्रात सलग 59 दिवस रोजचा पाऊस 2.5 मिमीपेक्षा कमी होता. 2018, 2015 आणि 1972 मध्ये यापेक्षा मोठे कोरडे खंड दिसले होते, पण यंदा अशा खंडांचा भौगोलिक विस्तार 2018 पेक्षा जास्त आहे." मॅडन-ज्युलियन ऑसिलेशन (MJO) आणि इंडियन ओशन डायपोल (IOD) हेही मान्सूनवर परिणाम करतात. MJO हा उष्ण कटिबंधातील वातावरणीय हालचालींचा पूर्वेकडे सरकणारा प्रकार आहे, तर IOD हिंदी महासागराच्या काही भागांतील तापमानातला फरक मोजतो. यांचा एल निनोशी होणारा संयोग त्याचा प्रभाव वाढवू किंवा कमी करू शकतो.

एल निनो म्हणजे नेहमीच दुष्काळ का? तर नाही. देशभर, किंबहुना महाराष्ट्रातही, एल निनोमुळे पाऊस सारखाच कमी पडत नाही. स्थानिक भूगोल आणि पावसाची विभागणी यामुळे निकाल खूप वेगळे येतात. स्वतंत्र हवामानतज्ज्ञ आणि 'वॅगरीज ऑफ द वेदर' ब्लॉग चालवणारे राजेश कपाडिया म्हणाले, "यंदा महाबळेश्वरला सुमारे 6442 मिमी आणि ताम्हिणी घाटात सुमारे 9311 मिमी पाऊस पडला, ही महाराष्ट्राच्या भूगोलाची कमाल आहे. सांताक्रूझ, मुंबई आणि गोवा तिन्ही किनाऱ्यावर आहेत, पण मुंबईत पुरेसा पाऊस झाला आणि गोव्यात 48 टक्के तूट राहिली." पावसाचा अंदाज बांधताना प्रशांत महासागरातील ENSO आणि हिंदी महासागरातील IOD यांसारखे अनेक घटक एकमेकांवर परिणाम करतात, हे लक्षात घ्यावे लागते, असे कपाडिया यांनी सांगितले. निनो 3.4 चे आकडे तेच असूनही मान्सूनची स्थिती वेगळी असू शकते, त्यामुळे फक्त एका निर्देशांकावर अंदाज बांधणे भरवशाचे नाही.

हवामान बदलाचा याच्याशी संबंध काय? एल निनो ही नैसर्गिक घटना आहे, पण ती दीर्घकालीन जागतिक तापमानवाढीच्या पार्श्वभूमीवर घडते. या दोन गोष्टींची गल्लत करू नका, असा तज्ज्ञांचा सल्ला आहे. शेट्टी म्हणाले, "प्रशांत महासागर तापणे ही सामान्य घटना आहे आणि एल निनो पूर्वीपेक्षा जास्त वेळा येतो असे सांगणारा आमच्याकडे कोणताही पुरावा नाही. मात्र जागतिक तापमानवाढीमुळे समुद्राचे तापमान वाढले आहे, त्यामुळे आपल्याला त्याचा चटका जरा जास्त बसू शकतो." एल निनो पावसाचे आणि तापमानाचे स्वरूप बदलू शकतो, काही ठिकाणी दुष्काळाचा धोका वाढवतो तर इतर ठिकाणी अतिवृष्टीला हातभार लावतो. वाढलेले तापमान उष्णतेचा त्रासही वाढवू शकते. तरीही प्रत्येक परिणाम फक्त एल निनोमुळेच झाला असे म्हणता येत नाही.

मुंबईसाठी पाण्याची उपलब्धता हा चिंतेचा मुद्दा आहे, कारण पावसाची विभागणी असमान राहिली. शहरात सध्या 10 टक्के पाणीकपात सुरू आहे आणि महापौर ऋतू तावडे यांनी एल निनोमुळे पाणीपुरवठ्यावरील ताण आणखी वाढू शकतो, असा इशारा दिला आहे. तापमान वाढल्यास जलाशय आणि पाणलोट क्षेत्रातून बाष्पीभवन वाढू शकते आणि शहराच्या पाणी व्यवस्थापनापुढचे आव्हान वाढते, असे आग्रे यांनी सांगितले. ते म्हणाले, "सध्याची पाण्याची स्थिती पाहता बांधकाम आणि पायाभूत सुविधांच्या साइटवरही कपात करावी लागू शकते. एल निनोच्या उच्च तापमानामुळे शहराच्या पाणलोट क्षेत्रात बाष्पीभवन आणखी वाढू शकते." बांधकाम किंवा इतर पाणीवापरकर्त्यांवर निर्बंध येतील का, हे मात्र प्रशासनाचे निर्णय आणि तेव्हाची पाण्याची स्थिती यावर अवलंबून असेल.

हिवाळ्याचे काय? वर्षअखेरीस एल निनो तीव्र होण्याची शक्यता असल्याने हिवाळ्यावर काय परिणाम होईल, असा प्रश्न पुढे आला आहे. हवामान जास्त उबदार राहू शकते, पण उबदार हिवाळा नक्की असेल असे नाही, असे तज्ज्ञ सांगतात. शेट्टी म्हणाले, "उत्तर भारतातील पश्चिमी विक्षोभामुळे हिवाळा थंड होतो. पण थंडी दक्षिणेकडे सरकायला या विक्षोभांमध्ये अंतर असावे लागते. यंदा मुंबईत हिवाळा कमी दिवसांचा असू शकतो, नोव्हेंबर आणि डिसेंबरमध्ये प्रत्येकी काही दिवस टिकणाऱ्या थंडीच्या लाटा कमी असतील." सध्याच्या एल निनो अंदाजावरून 2027 च्या मान्सूनचा अंदाज बांधता येणार नाही, असेही हवामानतज्ज्ञ सांगतात. त्यासाठी ऋतू जवळ आल्यावर अधिक अर्थपूर्ण आढावा घेता येईल. पुढील वर्षी एप्रिल किंवा मे महिन्याच्या सुमारास पहिला सर्वसाधारण अंदाज अपेक्षित आहे.

महाराष्ट्रात 358 पैकी 305 तालुक्यांमध्ये दुष्काळी स्थिती जाहीर झाली आहे, त्यात मराठवाडा आणि इतर भागांचा समावेश आहे. राज्यातला एकूण पाऊस काही टप्प्यांवर सामान्य मर्यादेत होता, पण तो काळ आणि भागानुसार असमान पडल्याने अनेक ठिकाणी पाणीटंचाई आहे. भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) प्रादेशिक हवामान केंद्राचे प्रमुख बिक्रम सिंह म्हणाले, "पावसाळ्याच्या 17 आठवड्यांत फक्त पाच ते सहा आठवडे सामान्य किंवा जास्त पाऊस झाला. बाकी सर्व आठवड्यांत तूट राहिली. त्यामुळे पाण्याचा मोठा प्रवाह वाहून जातो आणि पाणलोट क्षेत्रांचे नीट पुनर्भरण होत नाही. ओढे लवकर कोरडे पडतात आणि मुंबईचे तलाव पुरेसे भरले असले तरी सामान्य पाणीपुरवठा केला तर तेही लवकर रिकामे होतात." जानेवारी ते मे 2027 हा काळ पाण्याच्या उपलब्धतेसाठी कठीण असू शकतो, असा इशारा सिंह यांनी दिला. त्याचे परिणाम पिण्याचे पाणी, शेती आणि जलविद्युत निर्मितीवर होऊ शकतात. येत्या महिन्यांत पाणीटंचाईची व्याप्ती ठरवण्यासाठी IMD चे अंदाज आणि जलाशयांची पातळी महत्त्वाची ठरेल.