ब्राझीलच्या 'स्नेक आयलंड'वर हजारो विषारी साप, सरकारने सामान्यांना प्रवेश पूर्ण बंद केला

ब्राझीलच्या साओ पावलो किनाऱ्याजवळ अटलांटिक महासागरात इल्हा दा क्वेमाडा ग्रांदे (Ilha da Queimada Grande) नावाचे एक बेट आहे. जगभरात ते 'स्नेक आयलंड' किंवा 'सापांचे बेट' म्हणून ओळखले जाते. हे बेट ४३ हेक्टर म्हणजे अवघ्या १०६ एकरांवर पसरलेले आहे. तिथल्या धोक्यामुळे ब्राझील सरकारने सामान्य माणसांच्या प्रवेशावर पूर्णपणे बंदी घातली आहे.

बेट म्हटले की डोळ्यांसमोर वाळू, नारळाची झाडे आणि निळा समुद्र येतो. पण इथले चित्र वेगळे आहे. संशोधकांच्या मते या बेटावर सुमारे २,००० ते ४,००० अतिविषारी साप आहेत. प्रत्येक चौरस मीटरमागे साधारण १ ते ५ साप सहज दिसतात, असे सांगितले जाते. योग्य तयारी आणि अँटी-व्हेनमशिवाय तिथे गेलेली व्यक्ती तासाभरात जीव गमावू शकते.

या बेटावरचा सर्वात धोकादायक साप म्हणजे 'बोथ्रोप्स इन्सुलारिस' (Bothrops insularis), ज्याला 'गोल्डन लान्सहेड व्हायपर' (Golden Lancehead Viper) म्हणतात. सोन्यासारखा पिवळसर रंग असलेला हा साप जगात दुसरीकडे कुठेही आढळत नाही. हे बेटच त्याचे एकमेव नैसर्गिक निवासस्थान आहे.

या सापाचे विष सामान्य सापांच्या विषापेक्षा पाचपट जास्त प्राणघातक मानले जाते. डंख केल्यावर मानवी पेशी आणि मांस विरघळू लागते. हे विष मज्जासंस्थेवर आणि रक्ताभिसरण संस्थेवर हल्ला करते आणि काही मिनिटांतच माणसाचा मृत्यू होऊ शकतो. सुमारे १०,००० वर्षांपूर्वी समुद्राची पातळी वाढली आणि हे बेट ब्राझीलच्या मुख्य भूभागापासून तुटले. बेटावर अडकलेल्या सापांना जगण्यासाठी स्थलांतरित पक्ष्यांची शिकार करावी लागली. पक्षी लगेच मरावेत म्हणून हजारो वर्षांच्या उत्क्रांतीत त्यांचे विष अधिकाधिक तीव्र झाले.

या बेटाबद्दल ब्राझीलमध्ये आणि स्थानिक मच्छीमारांमध्ये अनेक कथा सांगितल्या जातात. सर्वात लोकप्रिय कथा समुद्री चाच्यांच्या (Pirates) गुप्त खजिन्याची आहे. पूर्वी चाच्यांनी लुटलेला मौल्यवान खजिना इथे लपवला होता आणि कोणी तो चोरू नये म्हणून त्यांनीच बेटावर विषारी साप सोडले, असे म्हटले जाते. ही कथा खरी असो वा खोटी, खजिन्याच्या शोधात किंवा धाडस म्हणून तिथे गेलेला कोणीही जिवंत परत आला नाही, असे सांगितले जाते.

बेटावर माणसाच्या वस्तीची एकच खूण आहे, ती म्हणजे एक जुने दीपगृह (Lighthouse). विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला या दीपगृहाची निगा राखण्यासाठी एक दीपगृह रक्षक (Lighthouse Keeper) कुटुंबासह तिथे राहत होता. स्थानिक लोककथेनुसार एका रात्री खिडकीतून आत शिरलेल्या सापांनी संपूर्ण कुटुंबावर हल्ला केला आणि त्यांचा करुण अंत झाला. त्यानंतर ब्राझीलच्या नौदलाने या दीपगृहाचे ऑटोमेशन (स्वयंचलीकरण) केले. आता देखभालीसाठी सशस्त्र दलाचे जवान विशेष सुरक्षेत वर्षातून एकदाच तिथे जातात.

जीवितहानीची शक्यता लक्षात घेऊन ब्राझील सरकारने हे बेट पूर्णपणे संरक्षित आणि 'प्रवेशबंदी क्षेत्र' (Forbidden Area) म्हणून जाहीर केले आहे. कोणत्याही पर्यटकाला किंवा सामान्य नागरिकाला तिथे जाण्यास सक्त मनाई आहे. फक्त ब्राझीलियन नेव्ही (सशस्त्र दल), मान्यताप्राप्त सर्प संशोधक आणि बायोमेडिकल सायंटिस्ट यांनाच विशेष परवानगी मिळते, तीही वैद्यकीय पथकासह.

वैज्ञानिकांच्या मते, धोकादायक असूनही हा साप वैद्यकीय संशोधनासाठी अत्यंत मौल्यवान आहे. त्याच्या विषातील काही विशिष्ट प्रथिनांचा (Proteins) वापर हृदयाचे आजार, उच्च रक्तदाब आणि रक्ताच्या गाठी विरघळवणारी औषधे बनवण्यासाठी केला जात आहे. त्यामुळे हा साप आंतरराष्ट्रीय ब्लॅक मार्केटमध्ये चोरीच्या मार्गाने विकला जातो आणि त्याची किंमत लाखो रुपयांत आहे. आज हा साप आंतरराष्ट्रीय निसर्ग संवर्धन संघाच्या (IUCN) संकटात सापडलेल्या प्रजातींच्या यादीत आहे. तंत्रज्ञानाच्या जोरावर जगावर हुकुमत गाजवणारा माणूसही या १०६ एकरांच्या बेटावर पाऊल ठेवण्यापूर्वी शंभर वेळा विचार करतो.