विदर्भात पितृपक्षात बसतो हाडपक्या गणपती, नागपूरच्या भोसले घराण्याने १७८७ मध्ये केली सुरुवात
नेहमीच्या गणेशोत्सवापेक्षा वेगळ्या काळात साजरा होणारा हाडपक्या गणपती उत्सव विदर्भात आजही सुरू आहे आणि त्याला सुमारे २३९ वर्षे होत आहेत.
महाराष्ट्राच्या विदर्भ भागात गणेशोत्सवाची एक अशी परंपरा आहे, जी नेहमीच्या गणेशोत्सवापेक्षा अगदी वेगळ्या वेळी साजरी होते. तिला हाडपक्या गणपती उत्सव म्हणतात. हा उत्सव गणेशोत्सवापेक्षा वेगळा आहे.
नागपूरसह विदर्भाच्या अनेक भागांत ही परंपरा आजही धार्मिक आणि सांस्कृतिक पद्धतीने पुढे चालवली जात आहे. या उत्सवाची सुरुवात १७८७ साली झाल्याचा उल्लेख मिळतो. म्हणजेच या परंपरेला आता सुमारे २३९ वर्षे पूर्ण होत आहेत.
हिंदू धर्मात साधारणपणे पितृपक्ष हा पूर्वजांच्या स्मरणासाठी आणि श्राद्धकर्मासाठी महत्त्वाचा मानला जातो. या काळात कोणतेही शुभ कार्य केले जात नाही. तरीही विदर्भात नेमक्या याच काळात गणपती उत्सव साजरा होतो. त्यामुळे इथल्या गणपती उत्सवाची ओळख वेगळी ठरते.
विदर्भाबरोबरच मध्य प्रदेशाच्या सीमेवरच्या भागातही हाडपक्या गणपती उत्सव साजरा केला जातो. नागपूरला लागून असलेल्या पांढुर्णा आणि छिंदवाडा जिल्ह्यात मोठ्या संख्येने मराठी लोक राहतात. त्यामुळे या भागांतही हा उत्सव होतो.
स्थानिक परंपरेनुसार विदर्भात पितृपक्षाला हाडपक असेही म्हणतात. म्हणून पितृपक्षात बसवल्या जाणाऱ्या गणपतीला हाडपक्या गणपती असे नाव पडले. काही ठिकाणी त्याला मस्कर्या गणपती या नावानेही ओळखले जाते.
इतिहासानुसार, नागपूरच्या भोसले राजघराण्यातील श्रीमंत खंडोजी महाराज भोसले, ज्यांना चिमणाबापू म्हणूनही ओळखले जाते, त्यांनी १७८७ मध्ये हा उत्सव सुरू केला. सांगितले जाते की बंगालच्या स्वारीवरून परतत असताना पारंपरिक गणपती उत्सवाचा काळ संपून गेला होता. त्यानंतर राजपुरोहित आणि विद्वानांशी चर्चा झाली आणि भाद्रपद कृष्ण पक्षातील संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी गणपती उत्सव साजरा करण्याचा निर्णय घेतला गेला. पुढे हीच परंपरा हाडपक्या गणपती उत्सव म्हणून प्रसिद्ध झाली.
हाडपक्या गणपतीची मूर्ती नेहमीच्या गणेशमूर्तींपेक्षा वेगळ्या रूपासाठी ओळखली जाते. परंपरेनुसार ही मूर्ती १८ हातांची असते. काही शिल्पपरंपरांमध्ये तिचा संबंध महालक्ष्मीचे १४ हात आणि गणपतीचे चार हात यांच्या एकत्रित रूपाशी जोडला जातो. गणपतीचे हे रूप वेगवेगळ्या शक्ती एकत्र येण्याचे प्रतीक मानले जाते.
जुन्या काळी हाडपक्या गणपती उत्सव फक्त धार्मिक कार्यक्रमापुरता मर्यादित नव्हता. उत्सवात लावणी, भारूड, पोवाडा, नाटक, नकला आणि खडी गंमत असे सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असत. काळानुसार उत्सवाचे स्वरूप बदलले. आता ऑर्केस्ट्रा, सुगम संगीत, नाटक आणि इतर सामाजिक कार्यक्रम होतात.
नागपूरच्या महाल भागातील भोसले राजवाड्यातला हाडपक्या गणपती या परंपरेचे प्रमुख केंद्र मानला जातो. पितृपक्षातल्या चतुर्थीला गणपतीची स्थापना केली जाते आणि उत्सव सुमारे दहा दिवस चालतो. भाद्रपद कृष्ण द्वादशीला उत्सवाचा समारोप करून गणपतीचे विसर्जन केले जाते.
