सप्तशृंगी देवीला अर्धशक्तिपीठ का म्हणतात? अठरा भुजांच्या मातेची माहिती

देशभरात नवरात्रोत्सवाची तयारी सुरू झाली आहे. यावर्षी ११ ऑक्टोबर, रविवारपासून शारदीय नवरात्राला सुरुवात होणार आहे. या काळात देवीच्या विविध रूपांची पूजा केली जाते आणि भाविक शक्तिपीठांना भेट देऊन दर्शन घेतात. देशातील ५१ शक्तिपीठांपैकी आणि महाराष्ट्रातील 'साडेतीन शक्तिपीठां'पैकी एक असलेल्या सप्तशृंगी शक्तिपीठातही मोठ्या संख्येने भाविक येतात.

सप्तशृंगीला अर्धशक्तिपीठ असेही म्हटले जाते. महाराष्ट्रात प्रचलित असलेल्या साडेतीन शक्तिपीठांच्या परंपरेनुसार तीन पीठे पूर्ण मानली जातात, तर चौथ्या म्हणजेच सप्तशृंगीला अर्धशक्तिपीठाचा दर्जा आहे. तुळजापूरची तुळजाभवानी, कोल्हापूरची महालक्ष्मी आणि माहूरची रेणुका माता यांना पूर्ण शक्तिपीठ मानले जाते. सप्तशृंगी देवी येथे कुमारिका (बालिका) रूपात विराजमान असल्यामुळे तिला अर्धपीठ म्हणतात.

पौराणिक मान्यतेनुसार माता सतीचा उजवा हात सप्तशृंग पर्वतावर पडला. ही कथा शिवपुराण आणि देवीपुराणातील प्रसिद्ध कथेशी जोडलेली आहे. राजा दक्षाने एक यज्ञ आयोजित केला होता, पण भगवान शिव आणि माता सती यांना त्याने निमंत्रण दिले नव्हते. निमंत्रण नसतानाही सती तेथे गेल्या. तेव्हा दक्षाने भगवान शिवांचा अपमान केला. तो अपमान सहन न झाल्याने सतींनी यज्ञाच्या अग्नीत उडी घेऊन प्राणत्याग केला.

सतींच्या मृत्यूमुळे क्रोधित झालेल्या भगवान शिवांनी त्यांचे पार्थिव खांद्यावर घेऊन संपूर्ण ब्रह्मांडात प्रलयंकारी तांडव सुरू केले. जगाला प्रलयापासून वाचवण्यासाठी भगवान विष्णूंनी सुदर्शन चक्राने सतींच्या शरीराचे अवयव वेगळे करायला सुरुवात केली. अशी मान्यता आहे की त्याच वेळी सतींचा उजवा हात नाशिकजवळील वणी परिसरातील सात पर्वतांच्या (सप्तशृंग) माथ्यावर पडला. त्यामुळे या स्थानाला ५१ शक्तिपीठांमध्ये आणि साडेतीन शक्तिपीठांमध्ये विशेष स्थान आहे.

भागवत पुराणानुसार देवीने दुर्गेचे रूप घेऊन महिषासुराचा वध केला, तेव्हा त्या अत्यंत क्रोधित झाल्या होत्या. आपले रौद्र रूप शांत करण्यासाठी आणि विश्रांतीसाठी त्या सह्याद्रीच्या या सात शिखरांवर येऊन राहिल्या. येथे त्यांच्या पूर्ण रौद्र रूपाचा केवळ सौम्य आणि अर्धा अंशच भक्तांना दिसतो, असे सांगितले जाते.

अशीही मान्यता आहे की ऋषी मार्कंडेय यांनी याच ठिकाणी देवी महात्म्य रचले आणि त्यात देवीच्या महिमेचे वर्णन केले. देवीच्या मूर्तीची मान एका बाजूला थोडी झुकलेली आहे. आख्यायिका अशी की समोरच्या पर्वतावर बसून ऋषी मार्कंडेय 'दुर्गा सप्तशती'चे पठण करत असताना त्यांच्या स्तुतीचे शब्द नीट ऐकण्यासाठी देवी त्या दिशेने थोड्या झुकल्या.

'मार्कंडेय पुराण' (देवी महात्म्य) नुसार ही मूर्ती प्रत्यक्ष महालक्ष्मीचे स्वरूप आहे. अठरा भुजा असलेल्या देवीला 'अष्टादशभुजा' म्हणतात. काही संदर्भांत मात्र तिचे वर्णन आठ भुजांची अष्टभुजा असेही केले आहे. ही मूर्ती सुमारे ८ फूट (२.४ मीटर) उंच असून सिंदूराने माखलेली असल्यामुळे गडद सिंदुरी (केशरी) रंगाची दिसते.

देवीच्या हातांमध्ये विविध देवतांनी दिलेली शस्त्रे आणि वस्तू आहेत, असे मानले जाते. त्यात भगवान शिवांचा त्रिशूळ, भगवान विष्णूंचे सुदर्शन चक्र, वरुणाचा शंख, अग्निदेवाच्या ज्वाळा, वायुदेवाचे धनुष्य-बाण, वज्र, इंद्राची घंटा, यमाचा दंड, दक्षाची अक्षमाला (मण्यांची माळ), ब्रह्मदेवाचा कमंडलू (जलपात्र), सूर्यदेवाच्या किरणांचे प्रतीक, कालीची तलवार आणि ढाल, विश्वकर्म्याचा परशू (कुऱ्हाड), कुबेराचा मद्याचा प्याला आणि गदा यांचा समावेश आहे.

सप्तशृंगी देवी नाशिकपासून सुमारे ६५ किलोमीटर अंतरावर, ४८०० फूट उंचीच्या सप्तशृंग पर्वतावर विराजमान आहे. मंदिराच्या एका बाजूला खोल दरी, तर दुसऱ्या बाजूला उंच पर्वत आहे. भाविक सुमारे ४७२ पायऱ्या चढून मुख्य मंदिरापर्यंत जातात. गुहेत शक्ती द्वार, सूर्य द्वार आणि चंद्र द्वार या तीन द्वारांमधून देवीचे दर्शन घेतले जाते.

नवरात्रोत्सवाच्या काळात देवीची गोंधळ/ओटी भरण्याची परंपरा पाळली जाते. ओटी भरण्यासाठी भाविक नारळ, चुनरी, साडी, बांगड्या, सिंदूर, फुले आणि मिठाई वापरतात. येथे माता भक्तांना १८ हातांनी आशीर्वाद देते, अशी श्रद्धा आहे. भाविकांना पुरणपोळीचा प्रसाद दिला जातो.