५ नोव्हेंबरला वसुबारस: देशात ठिकठिकाणी नावं आणि पद्धती वेगवेगळ्या

यंदा वसुबारस गुरुवार, 5 नोव्हेंबर रोजी साजरी केली जाणार आहे. महाराष्ट्रात दिवाळीची सुरुवात याच सणाने होते, असे म्हटले जाते. देशातल्या वेगवेगळ्या राज्यांत हा दिवस वेगवेगळ्या नावांनी आणि परंपरांनुसार साजरा होतो. त्या पद्धती कशा आहेत, ते पाहूया.

उत्तर भारतात, म्हणजे उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश आणि राजस्थानात, या दिवसाला प्रामुख्याने गोवत्स द्वादशी म्हणतात. मुलांचं दीर्घायुष्य आणि कल्याण व्हावं म्हणून महिला दिवसभर उपवास करतात. संध्याकाळी गाय आणि वासराची पूजा केली जाते आणि त्यांना गहू, गूळ व मोड आलेली कडधान्यं भरवली जातात. या दिवशी भगवान कृष्णाची 'गोपाळ' म्हणजे गायींचा सांभाळ करणारा, या रूपात विशेष भक्ती केली जाते.

गुजरातमध्ये हा दिवस 'वाघ बारस' (Vagh Baras) किंवा 'बाग बरस' म्हणून ओळखला जातो. तिथे 'वाघ' या शब्दाचा संबंध आर्थिक व्यवहारांशी जोडला जातो. व्यापारी आणि व्यावसायिक या दिवशी जुने हिशोबाचे खाते, म्हणजे खातावही किंवा लेजर्स, पूर्ण करतात आणि नव्या आर्थिक व्यवहारांना सुरुवात करतात. त्याचबरोबर 'नंदिनी' (दिव्य गाय) आणि वासराची पूजा करून सुख-समृद्धीसाठी प्रार्थना केली जाते.

दक्षिण भारतात, म्हणजे आंध्र प्रदेश, कर्नाटक आणि तामिळनाडूत, या सणाला 'नंदिनी व्रत' म्हणतात. आंध्र प्रदेशातल्या पिठापूरम येथे या दिवशी 'श्रीपाद वल्लभ आराधना उत्सव' मोठ्या उत्साहात साजरा होतो. दक्षिणेत महिला गायीला कामधेनुचं रूप मानून तिची पादपूजा करतात, तिला फुलांचे हार घालतात आणि नैवेद्य अर्पण करतात.

पश्चिम भारत आणि महाराष्ट्र-गुजरात सीमेवरच्या काही वनवासी बांधवांमध्ये हा दिवस वाघबारस म्हणून साजरा होतो. तिथे गोधनासोबतच जंगलातल्या हिंस्र प्राण्यांपासून, विशेषतः वाघापासून, पाळीव प्राण्यांचं आणि शेतीचं रक्षण व्हावं म्हणून वाघदेवाच्या मूर्तीची किंवा प्रतीकाची पूजा केली जाते. गावातले लोक एकत्र येऊन तांदूळ आणि इतर धान्य गोळा करतात, वाघदेवाच्या मंदिरापाशी नैवेद्य चढवतात आणि उत्सव साजरा करतात.

शहरांमध्ये प्रत्यक्ष गाय-वासरू मिळत नसेल, तर लोक घरी मातीची किंवा धातूची गाय-वासराची मूर्ती आणून तिची पूजा करतात. अनेक नागरिक या दिवशी स्थानिक गोशाळांना (Gaushalas) भेट देतात, गायींना चारा, हिरवं गवत किंवा गूळ-पोळी खायला घालतात आणि आर्थिक देणगीही देतात.

काही गोष्टी मात्र जवळपास सगळीकडे सारख्या दिसतात. दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ वर्ज्य करणं हे त्यापैकी एक. या दिवशी दुधावर गाय आणि वासराचा पहिला हक्क असतो, या श्रद्धेनं बहुतेक राज्यांत लोक गायीचं दूध, दही, तूप किंवा दुधाचे पदार्थ खाणं टाळतात.

नैवेद्याबाबतही सगळीकडे साम्य आहे. गायीला बाजरीची भाकरी, मोड आलेले मूग, चणे किंवा पुरणपोळी यांसारखे सात्विक पदार्थ नैवेद्य म्हणून दिले जातात.