तिसरे मंदिर वाद: अल-अक्साच्या जागी मंदिर बांधण्याची मागणी का होते?

जेरुसलेममध्ये असलेला टेम्पल माउंट, म्हणजेच हरम अल-शरीफ हा परिसर जगातल्या सगळ्यात संवेदनशील धार्मिक जागांपैकी एक मानला जातो. ज्यू धर्मपरंपरेनुसार याच जागेवर पूर्वी प्राचीन ज्यू मंदिरे उभी होती. इसवी सन ७० मध्ये रोमन साम्राज्याने दुसरे मंदिर उद्ध्वस्त केले. तेव्हापासून काही धार्मिक ज्यू गटांमध्ये पुढे-मागे तिथे पुन्हा मंदिर उभारण्याची कल्पना कायम राहिली आहे. या मंदिराला 'तिसरे मंदिर' म्हणून ओळखले जाते.

ज्यू परंपरेत पहिल्या मंदिराचा संबंध राजा सोलोमनच्या काळाशी जोडला जातो. ते नष्ट झाल्यावर दुसरे मंदिर बांधण्यात आले होते, पण तेदेखील इसवी सन ७० मध्येच रोमन साम्राज्याने पाडून टाकले. यामुळेच टेम्पल माउंट हा भाग ज्यू धर्मात अतिशय पवित्र मानला जातो.

पण आज याच जागेवर मुस्लिम धर्मासाठीही महत्त्वाची असलेली पवित्र स्थळे उभी आहेत. अल-अक्सा मशीद आणि डोम ऑफ द रॉक ही दोन्ही याच परिसरात आहेत. त्यामुळे मंदिर पुन्हा बांधायचे झाल्यास तो प्रश्न फक्त धार्मिक न राहता थेट राजकीय संवेदनशीलतेशीही जोडला जातो.

काही धार्मिक-राष्ट्रवादी ज्यू गटांना मात्र प्राचीन मंदिर पुन्हा उभारणे हे एक धार्मिक ध्येयच वाटते. ज्या पवित्र जागी मूळ ज्यू मंदिर होते, तिथेच त्याची पुनर्बांधणी व्हावी असे त्यांचे म्हणणे आहे. यातल्या काही कट्टर कार्यकर्त्यांनी तर सध्या तिथे असलेल्या इस्लामी वास्तू हटवून मंदिर उभारावे, अशी कल्पनाही मांडली आहे.

मात्र सगळे झायोनिस्ट किंवा सगळे इस्रायली या विचाराला पाठिंबा देतात असे अजिबात नाही. झायोनिझममध्येच धार्मिक, धर्मनिरपेक्ष आणि राजकीय असे वेगवेगळे प्रवाह आढळतात. तिसऱ्या मंदिराची मागणी ही मुख्यतः काही ठराविक धार्मिक-राष्ट्रवादी गटांपुरतीच मर्यादित आहे.

हा मुद्दा इतका स्फोटक होण्याचे कारण म्हणजे अल-अक्सा मशीद. मुस्लिमांसाठी हे स्थळ अत्यंत पवित्र आहे. त्यामुळे तिथली सध्याची व्यवस्था बदलण्याचा किंवा इस्लामी वास्तू हटवण्याचा विचारही मोठा धार्मिक आणि राजकीय संघर्ष पेटवू शकतो.

याच कारणामुळे टेम्पल माउंटवरचा सध्याचा 'जैसे थे' म्हणजेच स्टेटस क्वो अतिशय काळजीपूर्वक जपला जातो. ज्यू आणि मुस्लिम या दोन्ही धर्मियांचे प्रार्थनेचे, प्रवेशाचे आणि परिसरावरील नियंत्रणाचे हक्क याबाबत कुठलाही बदल तणाव वाढवू शकतो. त्यामुळेच 'तिसरे मंदिर' हा विषय केवळ धार्मिक श्रद्धेपुरता मर्यादित न राहता जेरुसलेमच्या भवितव्याशी जोडलेला एक मोठा संघर्षाचा मुद्दा बनला आहे.