सिगारेटच्या थोटकांपासून डांबरी रस्ते; ऑस्ट्रेलियन संशोधकांचा शहरी उष्णता कमी करण्याचा प्रयोग
आरएमआयटी विद्यापीठातील संशोधकांनी सिगारेटच्या थोटकांवर विशिष्ट प्रक्रिया करून ती डांबरात मिसळण्याचे तंत्र विकसित केले आहे, ज्यामुळे कचरा कमी होण्यासह शहरातील उष्णताही कमी होऊ शकते.
जगभरात दर वर्षी अब्जावधी सिगारेट ओढल्या जातात आणि त्यांची थोटके रस्त्यावर, पदपथावर किंवा उघड्यावर तशीच फेकून दिली जातात. आकाराने अगदी लहान दिसणारा हा कचरा पर्यावरणासाठी मात्र खूप घातक ठरतो. याचे कारण म्हणजे सिगारेटच्या फिल्टरमध्ये असणारे सेल्युलोज ॲसिटेट हे प्लास्टिक सहजासहजी विघटित होत नाही आणि ते हजारो वर्षे जमिनीत तसेच पडून राहते.
याच समस्येवर ऑस्ट्रेलियातील मेलबर्न येथील आरएमआयटी (RMIT) विद्यापीठाच्या अभियंत्यांनी एक सर्जनशील आणि पर्यावरणपूरक तोडगा शोधला आहे. सिगारेटच्या थोटकांचा वापर रस्ता बांधणीच्या साहित्यात करून पर्यावरण जपण्याचा नवा मार्ग त्यांनी दाखवून दिला आहे.
या संशोधनानुसार सिगारेटचा कचरा थेट डांबरात मिसळला जात नाही. त्याआधी त्यावर एक विशिष्ट प्रक्रिया केली जाते. सिगारेटच्या फिल्टरमध्ये निकोटीन, जड धातू आणि इतर अनेक विषारी रसायनांचे अवशेष साचलेले असतात. पावसाचे पाणी किंवा इतर द्रव पदार्थ यांच्या संपर्कात आल्यास ही रसायने जमिनीत किंवा पाण्यात मिसळण्याचा धोका मोठा असतो. हा धोका टाळण्यासाठी संशोधकांनी थोटकांना डांबर (Bitumen) किंवा पॅराफिन वॅक्सचा (Paraffin Wax) लेप देऊन ती पूर्णपणे सीलबंद (Encapsulate) करण्याचे तंत्र विकसित केले. हा संरक्षक थर आतील रसायने बाहेर पडण्यापासून रोखतो.
प्रयोगशाळेत घेतलेल्या विविध चाचण्यांमध्ये असे दिसून आले की योग्य प्रमाणात कोटिंग केलेल्या सिगारेटच्या थोटकांपासून बनवलेले डांबर जड वाहतुकीचा भार सहज सहन करू शकते. या प्रयोगाचा सर्वात मोठा फायदा असा की या नव्या डांबराची औष्णिक वाहकता (Thermal Conductivity) नेहमीच्या पारंपरिक डांबरापेक्षा बरीच कमी असते.
'कन्स्ट्रक्शन अँड बिल्डिंग मटेरियल्स' या आंतरराष्ट्रीय शोधपत्रिकेत प्रसिद्ध झालेल्या अहवालानुसार, सिगारेटची थोटके मिसळल्याने डांबराची घनता कमी होते आणि सच्छिद्रता वाढते. या भौतिक बदलांमुळे सूर्याची प्रखर उष्णता शोषून घेण्याची आणि ती पसरवण्याची डांबराची क्षमता लक्षणीयरीत्या कमी होते.
मोठ्या शहरांमध्ये काँक्रीट आणि डांबराचे प्रमाण वाढल्यामुळे 'अर्बन हीट आयलंड' ही गंभीर समस्या निर्माण झाली आहे, जिथे गावे आणि मोकळ्या परिसराच्या तुलनेत शहरांचे तापमान खूप जास्त वाढलेले असते. नेहमीचे डांबर सूर्याची उष्णता शोषून घेते आणि रात्रीच्या वेळी ती हवेत सोडते, ज्यामुळे शहरातील उकाडा वाढतो. मात्र सिगारेटच्या थोटकांपासून बनवलेले हे नवे डांबर उष्णतेचा हा प्रभाव कमी करत असल्याने शहरातील तापमान नियंत्रणात ठेवण्यास मदत होणार आहे.
जगात सर्वाधिक फेकला जाणारा कचरा म्हणजे सिगारेटची थोटके. हा कचरा नद्या, नाल्यांमधून आणि समुद्रापर्यंत पोहोचून जलचरांनाही गंभीर इजा पोहोचवतो. याच पार्श्वभूमीवर आरएमआयटी विद्यापीठाचे प्राध्यापक डॉ. अब्बास महाजराणी (Dr. Abbas Mohajerani) आणि त्यांच्या टीमने शोधलेला हा मार्ग अत्यंत क्रांतिकारी मानला जात आहे.
या प्रयोगामुळे दोन मोठ्या जागतिक समस्यांवर एकाच वेळी तोडगा निघू शकतो, एक म्हणजे प्लास्टिक आणि विषारी कचऱ्याचे निर्मूलन आणि दुसरे म्हणजे शहरांमधील वाढते तापमान. हा उपक्रम केवळ रस्त्यांची टिकाऊ क्षमता वाढवणारा ठरणार नाही, तर निसर्गाचा समतोल राखण्यासाठी आणि आधुनिक शहरांना अधिक राहण्यायोग्य बनवण्यासाठीही तो मैलाचा दगड ठरेल.
