'रेअर अर्थ'चा दबाव! शी जिनपिंग यांच्या भेटीआधी ट्रम्प नरमले

अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प आणि चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग यांच्यात होणाऱ्या शिखर बैठकीआधी दोन्ही देशांमधल्या संबंधांत एक वेगळाच बदल दिसून येतोय. चीनकडं असलेल्या 'रेअर अर्थ' खनिजांच्या मजबूत पकडीमुळं ट्रम्प प्रशासनानं चीनविरोधात नेहमीसारखी आक्रमक भूमिका घेणं टाळल्याचं समोर आलंय. तंत्रज्ञान आणि व्यापार क्षेत्रातल्या संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर हा बदल महत्त्वाचा मानला जातोय. या बदलामुळंच अमेरिका-चीन संबंधांतल्या सध्याच्या टप्प्याकडं जगाचं लक्ष लागलंय.

रेअर अर्थ खनिजं इलेक्ट्रिक वाहनं, चिप्स, अत्याधुनिक तंत्रज्ञान, संरक्षण उपकरणं आणि विविध औद्योगिक उत्पादनांमध्ये वापरली जातात. या खनिजांच्या खाणकामापासून ते शुद्धीकरण आणि मॅग्नेट बनवण्यापर्यंत सगळ्याच टप्प्यांवर चीनचा वाटा मोठा आहे. म्हणजेच रेअर अर्थ खनिजं जमिनीतून काढण्यापासून ते त्यांच्यावर प्रक्रिया करून तयार उत्पादनांमध्ये वापरण्यायोग्य बनवण्यापर्यंतच्या संपूर्ण साखळीवर चीनचं नियंत्रण आहे. त्यामुळं या खनिजांचा पुरवठा रोखण्याची किंवा कमी करण्याची क्षमता ही चीनसाठी एक मोठी रणनीतिक ताकद ठरते.

गेल्या वर्षी अमेरिका-चीन व्यापार संघर्ष तीव्र झाल्यानंतर चीननं रेअर अर्थच्या निर्यातीवर निर्बंध लावले होते. याचा परिणाम जागतिक पुरवठा साखळीवरही झाला होता. म्हणजे केवळ अमेरिकाच नाही, तर या खनिजांवर अवलंबून असलेल्या इतर देशांनाही त्याचा फटका बसला होता. त्यामुळं आता चीनवर मोठा आर्थिक किंवा तंत्रज्ञानाचा दबाव टाकताना अमेरिकेलाही त्याचे संभाव्य परिणाम काय होतील, याचा विचार करावा लागतोय.

शी जिनपिंग यांच्यासोबतच्या बैठकीआधी ट्रम्प प्रशासनानं चीनवर नवीन मोठं शुल्क लावणं किंवा अमेरिकन तंत्रज्ञानाच्या निर्यातीवर व्यापक निर्बंध घालणं, अशी कोणतीही पावलं उचललेली नाहीत. त्यामुळं चीनबाबत अमेरिकेची सध्याची भूमिका तुलनेनं सावध असल्याचं दिसतंय. आधीच्या काळात दिसलेला आक्रमक सूर सध्या तरी कमी झाल्याचं यातून स्पष्ट होतंय.

या चर्चांमध्ये रेअर अर्थसोबतच व्यापार, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि महत्त्वाच्या खनिजांच्या पुरवठ्याचे मुद्देही तितकेच महत्त्वाचे ठरणार आहेत. या सगळ्या मुद्द्यांवर दोन्ही देशांमध्ये एकाच वेळी बोलणी सुरू असल्यानं बैठकीत मोठा सौदा होण्याची शक्यताही वर्तवली जातेय.

ट्रम्प आणि शी जिनपिंग यांची भेट २४ सप्टेंबरला व्हाईट हाऊसमध्ये होणार आहे. या बैठकीआधी दोन्ही देशांच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांमध्ये व्यापार, AI आणि रेअर अर्थ खनिजांबाबत चर्चा सुरू आहे.

चीनवरचं रेअर अर्थवरचं अवलंबित्व कमी करणं हे अमेरिकेसाठी दीर्घकालीन आव्हान आहे. तोपर्यंत चीनकडून होणाऱ्या या खनिजांच्या पुरवठ्याचा मुद्दा अमेरिका-चीन व्यापार चर्चेत महत्त्वाचा दबावबिंदू राहण्याची शक्यता आहे.