मगधातील वलित ब्राह्मणाची कथा आणि कोजागिरी पौर्णिमेच्या पूजेची पद्धत

हिंदू धर्मात अश्विन महिन्यातील पौर्णिमेला विशेष धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व आहे. हीच कोजागिरी पौर्णिमा. पावसाळा संपून शरद ऋतू सुरू झाला की आकाशातला पूर्ण चंद्र शीतल चांदणे पसरवतो. चंद्रप्रकाशात न्हालेली ही रात्र मनाला प्रसन्नता आणि उत्साह देणारी मानली जाते.

या रात्री माता लक्ष्मी पृथ्वीवर फिरून कोण जागे आहे ते पाहते, अशी श्रद्धा आहे. 'को जागर्ति?' म्हणजे 'कोण जागे आहे?' या शब्दांवरून या पौर्णिमेला 'कोजागिरी' हे नाव पडले, असे सांगितले जाते.

या दिवशी माता लक्ष्मीचे पूजन, रात्रजागरण, मंत्रजप आणि चंद्रदर्शन करण्याची परंपरा आहे. काही ठिकाणी लक्ष्मी-कुबेर पूजन होते. काही ठिकाणी चंद्राला दूध अर्पण करतात आणि प्रसाद म्हणून मसाला दूध घेतात. भक्तिभावाने देवीचे स्मरण केले तर घरात सुख, शांती, समृद्धी आणि ऐश्वर्य नांदते, असा भाविकांचा विश्वास आहे.

व्रतकथेनुसार प्राचीन काळी मगध देशात वलित नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. तो संस्कारी, धार्मिक आणि सदाचारी होता, पण खूप गरीब होता. गरिबीमुळे त्याला अनेक अडचणींना तोंड द्यावे लागे. त्याची पत्नी त्याच्या परिस्थितीवरून त्याला सतत टोमणे मारी आणि त्याचा अपमान करी. त्यामुळे वलित मनातून खूप त्रासला होता.

एके दिवशी पत्नीच्या वागण्याला कंटाळून त्याने घर सोडले आणि जंगलाच्या वाटेने निघून गेला. जंगलात फिरत असताना आश्विन पौर्णिमेची रात्र झाली. त्या वेळी काही नागकन्या कोजागिरीचे व्रत करत होत्या. त्यांनी वलितला पूजेत सामील करून घेतले आणि रात्रभर जागे राहायला सांगितले.

वलितने मनापासून लक्ष्मीची पूजा केली आणि देवीचे स्मरण करत रात्र जागून काढली. त्याच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन लक्ष्मीने त्याच्यावर कृपा केली. त्याचे दारिद्र्य दूर झाले आणि त्याला धन-धान्य व ऐश्वर्य मिळाले, असे ही कथा सांगते.

काही काळाने वलित घरी परतला. त्याची बदललेली परिस्थिती पाहून पत्नीचे वागणेही बदलले. त्यांच्या आयुष्यात सुख-समाधान नांदू लागले. या कथेतून श्रद्धा, भक्ती, संयम आणि सदाचरण यांचे महत्त्व दिसते. हे व्रत फक्त पैसे मिळवण्यासाठी नाही, तर मनातली नकारात्मकता दूर करून चांगल्या विचारांनी जीवन समृद्ध करण्याची प्रेरणा देणारे आहे.

हिंदू परंपरेत लक्ष्मी ही धन, धान्य, समृद्धी, सौभाग्य आणि ऐश्वर्याची देवता मानली जाते. म्हणून कोजागिरीच्या रात्री लक्ष्मीपूजन करून घरात मंगल वातावरण तयार केले जाते. पूजा करताना फक्त पैशाची अपेक्षा न ठेवता सद्बुद्धी, समाधान आणि धर्माचरण यांचीही प्रार्थना करावी.

ही पूजा घरच्या घरी साध्या पद्धतीने करता येते. पद्धत कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि प्रदेशातल्या रूढींनुसार बदलू शकते. कुबेर हे धनाचे अधिपती मानले जातात, म्हणून काही कुटुंबांत लक्ष्मीसोबत कुबेराचेही पूजन होते. त्यावेळी व्यवसाय आणि आर्थिक व्यवहारांत प्रामाणिकपणा राहावा, संपत्तीचा चांगला उपयोग व्हावा आणि कुटुंबात समाधान नांदावे, अशी प्रार्थना करावी.

नैवेद्यासाठी फळे, खीर, दूध, मिठाई किंवा परंपरेनुसार केलेला पदार्थ लक्ष्मीला अर्पण करावा. नंतर आरती करावी. सर्वांनी एकत्र बसून देवीचे स्मरण करावे आणि वलित ब्राह्मणाची व्रतकथा किंवा प्रचलित कोजागिरी व्रतकथा वाचावी.

या रात्री चंद्रदर्शनाला विशेष महत्त्व आहे. चंद्र दिसल्यावर त्याचे दर्शन घ्यावे आणि परंपरेनुसार अर्घ्य द्यावे. काही ठिकाणी दूध, मसाला दूध किंवा खीर चंद्रप्रकाशात ठेवून नंतर प्रसाद म्हणून घेण्याची प्रथा आहे. रात्रजागरणात लक्ष्मीचे नामस्मरण, मंत्रजप, स्तोत्रपठण, भजन आणि धार्मिक कथांचे वाचन करता येते.

जपासाठी महालक्ष्मी मंत्र 'ॐ श्रीं महालक्ष्म्यै नमः' आणि लक्ष्मी बीजमंत्र 'ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं महालक्ष्म्यै नमः' प्रचलित आहेत. लक्ष्मी गायत्री मंत्र 'ॐ महालक्ष्म्यै च विद्महे। विष्णुपत्न्यै च धीमहि। तन्नो लक्ष्मीः प्रचोदयात्॥' असा आहे. त्यातून सद्बुद्धी आणि योग्य मार्गाने प्रगती करण्याची प्रेरणा मागितली जाते.

लक्ष्मी प्रार्थना अशी: 'नमस्तेऽस्तु महामाये श्रीपीठे सुरपूजिते। शङ्खचक्रगदाहस्ते महालक्ष्मि नमोऽस्तुते॥' कुबेर मंत्र 'ॐ यक्षाय कुबेराय वैश्रवणाय धनधान्याधिपतये। धनधान्यसमृद्धिं मे देहि दापय स्वाहा॥' असा आहे. कुबेरपूजन करताना संपत्ती फक्त स्वतःच्या सुखासाठी न वापरता कुटुंबाचे कल्याण, गरजूंना मदत आणि समाजोपयोगी कामासाठी वापरण्याचा संकल्प करावा.

धर्म, ज्योतिष, वास्तु अशा विषयांवरील ही माहिती फक्त वाचकांना माहिती देण्यासाठी आहे. असा कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.