रशिया पेचोरा S-125 ला मोबाईल लाँचरवर आणतोय; पहिली तुकडी लवकरच सैन्यात

रशिया आपली सोव्हिएतकालीन पेचोरा एस-१२५ ही जमिनीवरून हवेत मारा करणारी क्षेपणास्त्र प्रणाली आता मोबाईल लाँचरवर बसवून नव्या स्वरूपात विकसित करत आहे. या अद्ययावत यंत्रणेची पहिली तुकडी लवकरच रशियाच्या सैन्यात दाखल केली जाणार आहे. या निर्णयामुळे अमेरिकेच्या अत्याधुनिक F-35 स्टेल्थ फायटर जेट्सच्या वर्चस्वाला थेट आव्हान उभे राहिले आहे. भारताच्या राष्ट्रीय सुरक्षेच्या आणि हवाई संरक्षणाच्या दृष्टीनेही ही घडामोड महत्त्वाची मानली जात आहे.

पेचोरा प्रणालीचा इतिहास मोठा आहे. २७ मार्च १९९९ रोजी कोसोवो युद्धाच्या वेळी याच प्रणालीने सर्बियाच्या भूमीवरून अमेरिकन हवाई दलाचे F-117 नाईटहॉक हे स्टेल्थ फायटर-बॉम्बर विमान जमिनीवर पाडले होते. एफ-११७ हे जगात कार्यान्वित झालेले पहिले स्टेल्थ विमान होते आणि रडारवर त्याला पाहणे अशक्य मानले जात असे. त्या वेळी पेचोरा स्थिर स्वरूपात होती, तरीही तिने स्टेल्थ विमान पाडून सगळ्या जगाला चकित केले होते. आता तीच यंत्रणा मोबाईल व्हर्जनमध्ये येत असल्याने तिची ताकद आणि परिणामकारकता अनेक पटींनी वाढेल, असे म्हटले जात आहे.

मुळात पेचोरा S-125 ही सोव्हिएत काळात १९६१ मध्ये तयार झालेली, स्थिर आणि कमी ते मध्यम पल्ल्याची हवाई संरक्षण यंत्रणा आहे. भारतीय हवाई दलाच्या ताफ्यात ती १९७० च्या दशकात आली. मूळ प्रणालीचा सामान्य पल्ला ३० ते ३५.४ किलोमीटर आहे. अगदी २० मीटर उंचीवरून उडणाऱ्या लक्ष्यांपासून २० ते २५ किलोमीटर उंचीपर्यंत जाणाऱ्या शत्रूच्या विमानांवर ती अचूक मारा करू शकते.

कमी आणि मध्यम उंचीवरून येणारी लढाऊ विमाने, क्रूझ क्षेपणास्त्रे आणि आधुनिक स्टेल्थ ड्रोन नष्ट करणे हा या प्रणालीचा मुख्य उद्देश आहे. तिच्यातील 4R90 यागाटन रडार सुमारे १०० किलोमीटर अंतरावरची शत्रूची उड्डाणे सहज शोधते. इलेक्ट्रॉनिक वॉरफेअर आणि जोरदार जॅमिंगच्या वातावरणातही काम करण्याची क्षमता तिच्यात आहे. ती स्वतंत्रपणे चालू शकते किंवा देशाच्या हवाई संरक्षण नेटवर्कमध्ये जोडली जाऊन एकत्रितपणे संरक्षण कवच उभारू शकते.

भारतीय हवाई दल पेचोराचा वापर बऱ्याच काळापासून करत आहे. जवळपास ५० वर्षे जुन्या या प्रणालीचे पूर्ण आधुनिकीकरण आणि डिजिटायझेशन करण्याचा निर्णय भारताने काही वर्षांपूर्वी घेतला होता. त्यानुसार संरक्षण मंत्रालयाने १६ पेचोरा प्रणालींच्या आधुनिकीकरणासाठी बंगळुरूस्थित खाजगी कंपनी अल्फा डिझाइन टेक्नॉलॉजीज लिमिटेड (ADTL) ला सुमारे Rs ५९१.३ कोटींचे कंत्राट दिले. या अपग्रेडमध्ये जुन्या व्हॅक्यूम ट्यूब आणि ट्रान्झिस्टरवरची अॅनालॉग सिस्टीम काढून तिथे सेमीकंडक्टर डिजिटल चिप्स आणि जास्त क्षमतेचे प्रोसेसर बसवले गेले. राजस्थानमधील पोखरण फिल्ड फायरिंग रेंजमध्ये या सिस्टीमची यशस्वी चाचणी झाली. त्यामुळे प्रतिसाद वेळ खूप कमी झाला आणि अचानक येणारी शत्रूची क्षेपणास्त्रे काही सेकंदांत नष्ट करणे शक्य झाले.

भारताने फक्त चिप्स बदलल्या नाहीत. क्षेपणास्त्र-मार्गदर्शन आणि ट्रॅकिंग रडारही पूर्णपणे डिजिटल केले आहे. नवे ट्रान्समीटर बसवल्यामुळे स्टेल्थ विमाने आणि लहान ड्रोन्सचा मागोवा घेणे अधिक अचूक झाले आहे. ऑपरेटर केबिनमध्ये आधुनिक व्हिज्युअल डिस्प्ले, डिजिटल कंट्रोलर आणि स्वयंचलित हेल्थ मॉनिटरिंग सिस्टीम आहे. स्वदेशी सॉफ्टवेअर-डिफाइन्ड रेडिओ (SDR), थर्मल इमेजिंग फायर कंट्रोल सिस्टीम आणि मिसाईल लाँच डिटेक्टर्स बसवून ही सिस्टीम हवाई दलाच्या IACCS (Integrated Air Command and Control System) नेटवर्कशी थेट जोडली आहे.

स्थिर हवाई संरक्षण यंत्रणांचा मोठा तोटा म्हणजे शत्रूचे उपग्रह आणि पाळत ठेवणारी विमाने त्यांचे स्थान सहज शोधतात. चीन आणि पाकिस्तान हे भारताचे दोन प्रमुख प्रतिस्पर्धी भारतीय सीमांवर हवाई आणि उपग्रहाद्वारे सतत पाळत ठेवतात. स्थिर पेचोराचे स्थान माहीत असल्याने ते तिला वळसा घालून किंवा आधीच हल्ला करून पळवाट काढू शकत होते.

आता रशिया ही सिस्टीम MZKT-8021-021, MZKT-8022-021 आणि MZKT-80211-021 चेसिसच्या जड लष्करी वाहनांवर बसवून पूर्णपणे मोबाईल करत आहे. भारताने रशियन चेसिस अपग्रेड स्वीकारले किंवा स्वदेशी तंत्रज्ञानाने आपली डिजिटल पेचोरा मोबाईल वाहनांवर तैनात केली, तर ती काही मिनिटांत एका ठिकाणाहून दुसरीकडे हलवता येईल. चीनकडे J-20 सारखी पाचव्या पिढीची स्टेल्थ फायटर विमाने आधीपासून आहेत आणि पाकिस्तानलाही चीनकडून स्टेल्थ क्षमतेची विमाने मिळण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. अशा वेळी रडारवरून गायब होणाऱ्या विमानांना टिपणारी आणि सतत जागा बदलू शकणारी मोबाईल पेचोरा S-125 भारताच्या सीमेवर भेदता न येणारे संरक्षण कवच उभारेल, असा अंदाज आहे.