रशियातील संशयित प्लेग मृत्यूनंतर लॉकडाऊनची चर्चा, पण WHO म्हणते रशियाबाहेर धोका अत्यंत कमी

कोरोनाच्या आठवणी अजून ताज्या असतानाच रशियाच्या सायबेरिया भागातून आलेल्या एका संशयित न्यूमोनिक प्लेगच्या प्रकरणाकडे जगाचे लक्ष लागले आहे. इर्कुत्स्क येथील अँटी-प्लेग रिसर्च इन्स्टिट्यूटमध्ये काम करणाऱ्या एका महिला कर्मचाऱ्याचा गंभीर न्यूमोनियानंतर मृत्यू झाला. त्यानंतर तिचा मृत्यू प्लेगमुळे झाला असावा, अशी चर्चा सुरू झाली.

पण यात सगळ्यात महत्त्वाचा मुद्दा असा की रशियन आरोग्य अधिकाऱ्यांनी अजून प्लेगची पुष्टी केलेली नाही. तपासणीत त्या महिलेच्या संपर्कातील लोकांमध्ये प्लेगचा रोगकारक सापडला नाही, असे सांगण्यात आले आहे. त्यामुळे पुन्हा लॉकडाऊन लागणार का, असा प्रश्न लोकांच्या मनात येणे साहजिक आहे. मात्र सध्या उपलब्ध पुराव्यांनुसार तशी परिस्थिती दिसत नाही.

जागतिक आरोग्य संघटनेने म्हणजेच WHO ने रशियाबाहेरील धोका सध्या "अत्यंत कमी" असल्याचे म्हटले आहे. WHO रशियन अधिकाऱ्यांच्या संपर्कात असून या प्रकरणाची अधिक माहिती मागवत आहे. तीव्र न्यूमोनियाचे नेमके कारण काय, कोणता रोगकारक आहे आणि दुसऱ्या एका प्रयोगशाळा कर्मचाऱ्याला अज्ञात कारणाचा न्यूमोनिया झाल्याच्या वृत्तांबद्दलही WHO ने स्पष्टीकरण मागितले आहे.

त्या महिला कर्मचाऱ्याला गंभीर न्यूमोनियामुळे रुग्णालयात दाखल करण्यात आले होते आणि नंतर तिचा मृत्यू झाला. माध्यमांतील काही वृत्तांमध्ये तिचा प्लेगच्या जिवंत जीवाणूंशी संपर्क आल्याचा संशय व्यक्त झाला. काही ठिकाणी प्रयोगशाळेतील टेस्ट ट्यूब फुटल्याचे, तर काही ठिकाणी ती नैसर्गिकरीत्या प्लेग आढळणाऱ्या भागात कामानिमित्त गेल्याचे सांगितले गेले. यापैकी कोणतीही शक्यता अधिकृतपणे सिद्ध झालेली नाही.

रशियाच्या सार्वजनिक आरोग्य संस्थेने सांगितले की त्या महिलेला अज्ञात कारणाचा न्यूमोनिया झाला होता आणि तिच्या कामाशी संबंधित प्लेगचा रोगकारक सापडला नाही. म्हणूनच रशियात न्यूमोनिक प्लेगचा उद्रेक झाला, असे म्हणणे सध्या बरोबर ठरणार नाही. तरीही खबरदारी म्हणून सुमारे 200 लोकांना वैद्यकीय निरीक्षणाखाली ठेवण्यात आले. संपर्कातील लोकांची तपासणी झाली असून प्लेगचा संसर्ग झाल्याचा पुरावा आतापर्यंत मिळालेला नाही. काही संपर्कांमध्ये COVID-19 आणि rhinovirus आढळल्याचेही अहवाल आहेत. नंतर त्यापैकी बऱ्याच जणांना निरीक्षणातून मोकळे करण्यात आल्याचेही अहवाल आहेत.

आता न्यूमोनिक प्लेग म्हणजे नेमके काय ते पाहू. प्लेग हा Yersinia pestis या जीवाणूमुळे होणारा संसर्गजन्य आजार आहे. हा जीवाणू मुख्यतः लहान प्राण्यांमध्ये आणि त्यांच्या पिसवांमध्ये सापडतो. प्लेगचे वेगवेगळे प्रकार आहेत. त्यातला न्यूमोनिक प्लेग फुफ्फुसांवर परिणाम करणारा आणि सगळ्यात गंभीर प्रकार मानला जातो. बुबोनिक प्लेगमध्ये साधारणपणे संसर्ग झालेल्या पिसवाच्या चाव्याने लागण होते. न्यूमोनिक प्लेगमध्ये जीवाणू फुफ्फुसांपर्यंत पोहोचतात आणि संसर्ग झालेली व्यक्ती खोकताना किंवा शिंकताना बाहेर पडणाऱ्या श्वसन थेंबांमधून तो दुसऱ्या व्यक्तीपर्यंत जाऊ शकतो.

या आजारात ताप, डोकेदुखी, अशक्तपणा, खोकला, छातीत दुखणे आणि श्वास घेताना त्रास अशी लक्षणे दिसू शकतात. काही रुग्णांना खोकल्यातून रक्त किंवा पाण्यासारखा कफही येऊ शकतो. उपचार न मिळाल्यास आजार वेगाने गंभीर होऊ शकतो, म्हणून तो गंभीर मानला जातो. तरीही प्रत्येक संशयित रुग्ण दगावतो असे नाही. आधुनिक अँटिबायोटिक्स उपलब्ध असल्याने वेळेत निदान आणि उपचार झाले तर रुग्ण बरा होण्याची शक्यता मोठी असते.

कोरोनाशी तुलना होण्याचे कारण असे की हे प्रकरण ज्या ठिकाणी समोर आले ते स्वतःच अँटी-प्लेग संशोधन केंद्र आहे. प्रयोगशाळेतील संसर्गाची चर्चा आणि गंभीर न्यूमोनियाने झालेला मृत्यू यामुळे कोरोनाच्या सुरुवातीचे दिवस आठवले. पण WHO आणि सार्वजनिक आरोग्य तज्ज्ञांनी सध्या या घटनेची COVID-19 महामारीशी तुलना करण्याचे कारण नाही, असे स्पष्ट केले आहे. कोरोना विषाणू मोठ्या प्रमाणावर आणि बराच काळ माणसाकडून माणसाकडे पसरला होता. या रशियन प्रकरणात मात्र प्लेगचीच पुष्टी झालेली नाही आणि संपर्कातील लोकांमध्ये व्यापक संसर्गही आढळलेला नाही.

रशियन अधिकाऱ्यांनी संपर्कातील लोकांचा शोध, वैद्यकीय निरीक्षण, प्रयोगशाळा चाचण्या आणि प्रतिबंधात्मक उपाय केले आहेत. अफवा किंवा सोशल मीडियावरील पुरावा नसलेल्या दाव्यांवर विश्वास न ठेवता अधिकृत माहितीकडे लक्ष द्यावे, असे आवाहनही त्यांनी केले आहे. प्रयोगशाळेतील अपघातासारख्या काही शक्यता माध्यमांत मांडल्या गेल्या, पण त्यांना अधिकृत पुरावा नाही.

अमेरिकेची CDC देखील या प्रकरणावर लक्ष ठेवून आहे. सध्या व्यापक धोका असल्याचे संकेत नाहीत, असे अमेरिकेकडून सांगण्यात आले आहे. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांच्याशी या विषयावर बोलणार असल्याचे सांगितले, तर परराष्ट्रमंत्री मार्को रुबिओ यांनी रशियाने अधिक पारदर्शक माहिती द्यावी, असे आवाहन केले आहे.

भारताबद्दल सांगायचे तर सध्याच्या माहितीनुसार घाबरण्याचे कारण नाही आणि भारतासाठी तातडीचा मोठा धोका असल्याचे संकेत नाहीत. भारतीय तज्ज्ञांनीही रशियातील एका संशयित प्रकरणामुळे प्रत्येक ताप किंवा श्वसनाच्या आजाराला प्लेग समजण्याची गरज नाही, असे सांगितले आहे. पण पुढे हे प्रकरण प्लेगचे असल्याचे सिद्ध झाले आणि मोठ्या प्रमाणावर माणसाकडून माणसाला संसर्ग, अनेक देशांत बाहेरून आलेले रुग्ण किंवा बदललेला रोगकारक आढळला, तर परिस्थितीचे पुन्हा नव्याने मूल्यांकन करावे लागेल.

एकूण पाहता, एक संशयित मृत्यू आणि संपर्कातील लोकांमध्ये प्लेगची पुष्टी न होणे याला जागतिक महामारीची सुरुवात म्हणता येणार नाही. आता रशियन तपासाचा अंतिम निष्कर्ष, त्या महिलेच्या मृत्यूचे खरे कारण, संपर्कातील लोकांची स्थिती आणि पुढे नवे रुग्ण सापडतात का, याकडे लक्ष राहील. WHO चा "अत्यंत कमी" धोक्याचा अंदाजही सध्याच्या पुराव्यांवर आधारित आहे, आणि परिस्थिती बदलली तर आरोग्य संस्थांचे मूल्यांकनही बदलू शकते.