रशियाकडून डिझेल खरेदीचा दावा; भारताला मनाई असताना अमेरिकेच्या भूमिकेवर प्रश्न

रशिया आणि अमेरिका हे आतापर्यंत पारंपरिक शत्रूप्रमाणे एकमेकांसमोर उभे राहिले आहेत. दोन्ही देशांतील शीतयुद्ध प्रसिद्ध आहेच. पण जग रोज बदलत असल्यामुळे कोण कोणाचा शत्रू आणि कोण कोणाचा मित्र हे सांगणे आता कठीण होत चालले आहे. पूर्वी जागतिक महासत्ता होण्यासाठी या दोन्ही देशांमध्ये स्पर्धा सुरू होती. रशियाच्या विघटनानंतर रशिया या स्पर्धेत थोडा मागे पडला, तर दुसऱ्या महायुद्धानंतर अमेरिका निर्विवादपणे महासत्ता बनली. तरीही दोन्ही देशांमधील वाद काही केल्या संपलेले नाहीत.

आता मिळालेल्या माहितीनुसार, रशिया आणि युक्रेनमधील युद्ध सुरू असताना अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या रशियासोबतच्या कथित डिझेल खरेदी कराराची चर्चा रंगली आहे. युक्रेनला पाठिंबा देणाऱ्या अमेरिकेने दुसरीकडे रशियाकडून इंधन खरेदी केल्याचा दावा समोर आला आहे. त्यामुळे अमेरिकेच्या धोरणावर प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत. मात्र या कराराची नेमकी माहिती आणि त्यातील अटी स्पष्ट नाहीत. त्यामुळे या दाव्यांची स्वतंत्रपणे तपासणी होणे आवश्यक आहे.

रशिया-युक्रेन युद्धामुळे रशियावर अनेक आर्थिक निर्बंध लादण्यात आले आहेत. युक्रेनचा कल पाश्चिमात्य देशांकडे जाऊ लागल्यामुळे रशियाला ते पचायला जड गेले. युक्रेनला सहज ताब्यात घेऊन विषय संपवता येईल, असे पुतिन यांचे मत झाल्यावर युक्रेनवर हल्ला झाला. तेव्हा अमेरिका आणि युरोपीय देश युक्रेनच्या मदतीला धावून आले. अमेरिकेने युक्रेनला शस्त्रे पुरवली आणि रशियावर कडक आर्थिक निर्बंध लावले. एवढेच नव्हे, तर भारताला सुद्धा रशियासोबत तेल व्यवहार करण्यास मनाई केली.

दुसरीकडे इराणसोबत सुद्धा तेल व्यवहार करायला मनाई करण्यात आली. पण आता अमेरिका स्वतः रशियाकडून तेल खरेदीचा करार करू लागल्याच्या चर्चा जागतिक राजकीय विश्लेषकांमध्ये सुरू झाल्या आहेत. रशियावर लावलेल्या निर्बंधांचा उद्देश रशियाच्या युद्धासाठी उपलब्ध होणाऱ्या आर्थिक स्रोतांवर मर्यादा आणणे हा आहे. अमेरिकेकडून रशियन डिझेल खरेदी केली जात असल्याचा दावा खरा ठरला, तर निर्बंधांच्या परिणामकारकतेबाबत प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. ऊर्जा व्यापारातून मिळणारे उत्पन्न रशियाच्या अर्थव्यवस्थेसाठी महत्त्वाचे असल्याने या व्यवहाराकडे विशेष लक्ष दिले जात आहे.

युक्रेनला पाठिंबा देणे आणि रशियावर आर्थिक दबाव ठेवणे या अमेरिकेच्या भूमिकेच्या पार्श्वभूमीवर रशियासोबत इंधन व्यापार केल्याचा दावा विरोधाभासी वाटू शकतो. मात्र कराराचे स्वरूप, त्यातील कंपन्या, व्यवहाराची तारीख आणि प्रत्यक्ष इंधनाचा स्रोत तपासल्याशिवाय ट्रम्प यांनी रशियासोबत मोठा डिझेल खरेदी करार केला, असा निष्कर्ष सध्या तरी काढता येत नाही.

जागतिक इंधन बाजारात अनेक देश आणि कंपन्या वेगवेगळ्या पुरवठादारांकडून तेल व इंधन खरेदी करतात. त्यामुळे एखाद्या देशात पोहोचणाऱ्या इंधनाचा मूळ स्रोत आणि व्यवहारातील कंपन्यांची भूमिका महत्त्वाची ठरते. रशियन इंधनाशी संबंधित असा कोणताही व्यवहार असल्यास त्यातील निर्बंधांमधील सूट आणि कायदेशीर अटी समजून घेणे आवश्यक आहे. त्यानंतरच अमेरिकेच्या धोरणावर अंतिम निष्कर्ष काढता येईल.