घानोऱ्यात शोषखड्ड्यांमुळे विहिरीला टिकाऊ पाणी, जलतारा प्रयोग यशस्वी

पुसद तालुक्यातील घानोरा (सिंगारवाडी) या गावात जलतारा प्रकल्पाच्या पद्धतीने केलेल्या प्रयोगामुळे विहिरीतील पाण्याची पातळी वाढली आहे. हे गाव हरितक्रांतीचे प्रणेते वसंतराव नाईक आणि जलक्रांतीचे जनक सुधाकर नाईक यांच्या तालुक्यात येते.

या गावातील प्रयोगशील शेतकरी, सामाजिक कार्यकर्ते आणि यवतमाळ जिल्हा परिषदेचे माजी सदस्य यांनी आपल्या शेतात, सर्व्हे नंबर 247 मध्ये, 20 फूट व्यासाची आणि 50 फूट खोल विहीर खोदली. विहिरीतील पाणी वाढावे म्हणून उपविभागीय अधिकारी श्री. बिजवल साहेब यांनी मार्गदर्शन केले. त्यांच्या सल्ल्यानुसार विहिरीच्या वरच्या बाजूला असलेल्या उतारावर जलतारा प्रकल्पाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांप्रमाणे शोषखड्डा तयार करण्यात आला.

हा खड्डा 5 फूट लांब, 5 फूट रुंद आणि 6 फूट खोल आहे. अर्धा खड्डा दगड-गोट्यांनी भरला आणि उरलेला भाग मातीने बुजवला. गेल्या वर्षी त्यांनी अनेक कर्मचाऱ्यांसोबत बैठक घेतली होती. त्यात पाणी पातळी वाढवणे आणि दूध उत्पादन वाढवण्यावर भर देणारे मार्गदर्शन शेतकऱ्यांना करण्यात आले. त्याचा परिणाम म्हणून यंदाच्या पाणी टंचाईच्या काळातही आजूबाजूच्या शेतकऱ्यांच्या मोटारी तीन तासांत विहीर खाली करतात, असे सांगण्यात आले आहे.

फरक स्पष्ट दिसावा म्हणून शेजारचे उदाहरण दिले आहे. शेतकरी बाबुलाल रामू चव्हाण यांच्या विहिरीत पाणी 15 ते 20 फूट खोल आहे आणि ती 3 ते 4 तासांतच पूर्णपणे रिकामी होते. याउलट रामराव हूपसिंग चव्हाण यांनी जलतारा प्रयोगासाठी योग्य जागा निवडून फक्त 3 शोषखड्डे केले. त्यामुळे त्यांची 5 ची मोटार दिवसभर चालली तरी विहिरीतील पाणी फक्त 2 ते 3 फूट खाली जाते. दोन्ही शेतकऱ्यांच्या विहिरींची पाणी पातळी दाखवणारे छायाचित्र सोबत दिले आहे.

भूगर्भातील पाणी पातळी वाढली आहे, असे यातून दिसते. शेतकऱ्यांनी हा आदर्श डोळ्यासमोर ठेवावा आणि प्रत्येक शेतात असे शोषखड्डे मोठ्या प्रमाणात करावेत. तसे झाल्यास पाणी टंचाईवर मात करायला मदत होऊ शकते.

रामराव चव्हाण यांनी प्रत्यक्ष प्रयोग आणि अनुभवाच्या आधारे जाहीर विनंती केली आहे. सर्व ग्रामपंचायती आणि शासकीय यंत्रणांनी या कामावर विशेष भर दिला, तर दुष्काळी परिस्थितीवर मात करता येते, असे त्यांचे म्हणणे आहे. रोजगार हमी योजनेतही उत्पादक कामांवर भर देण्याच्या मार्गदर्शक सूचना आहेत. गरज आहे ती त्यांची काटेकोर अंमलबजावणी करण्याची, असे प्रतिपादन त्यांनी केले.

नवे प्रयोग समजून घेण्याच्या उत्सुकतेपोटी त्यांनी शेतकऱ्यांसह वसंतराव नाईक परसबाग, नागपूर येथे अभ्यास दौराही नेला होता.

नागपूर येथील ज्ञान प्रकाशचे श्रीपत राठोड यांनीही या प्रयोगाबद्दल मत मांडले आहे. रामराव हुपसिंग चव्हाण यांच्या प्रयोगाला अभियानाचे स्वरूप देण्यासाठी शासनस्तरावर मोहीम हाती घेतली पाहिजे, असा मनोदय त्यांनी व्यक्त केला.