पुण्यात देशातील पहिले श्रमदक्षता संशोधन केंद्र, COEP आणि ARAI एकत्र येणार

सीओईपी तंत्रज्ञान विद्यापीठ आणि ऑटोमोटिव्ह रिसर्च असोसिएशन ऑफ इंडिया (एआरएआय) यांनी मिळून पुण्यात एक नवे संशोधन केंद्र उभारायचे ठरवले आहे. सीओईपीच्या चिखली येथील रिसर्च अँड इनोव्हेशन पार्कमध्ये एडव्हान्स्ड एरगोनॉमिक्स अँड ह्युमन फॅक्टर्स रिसर्च सेंटर (एईएचएफआरसी) सुरू होणार आहे. त्याला 'प्रगत श्रमदक्षता शास्त्र आणि मानवी घटक संशोधन केंद्र' असेही म्हटले जाते.

भारतीय माणसाला केंद्रस्थानी ठेवून, त्याच्या शारीरिक वैशिष्ट्यांच्या आधारे अभियांत्रिकी तंत्रज्ञान विकसित करणारे हे देशातील पहिलेच केंद्र आहे. यात एकूण १०५ कोटी रुपयांची एकत्रित गुंतवणूक केली जाणार आहे. केंद्र सुमारे ३८ हजार चौरस फुटांवर उभे राहील.

या संदर्भातील संमती पत्रावर दोन्ही संस्थांच्या स्वाक्षऱ्या झाल्या. त्या वेळी सीओईपीचे कुलगुरू प्रा. सुनिल भिरुड, कुलसचिव डॉ. डी. एन. सोनावणे, विशेष कर्तव्य अधिकारी डॉ. अविनाश जोशी आणि आरआयआयएल (रील)चे संचालक डॉ. एस. पी. महाजन उपस्थित होते. एआरएआयचे संचालक डॉ. रेजी मथाई, वरिष्ठ उपसंचालक मेधा जांभळे, विजय पंखावाला, राहुल महाजन आणि उपसंचालक महेश पटवर्धन हेही हजर होते.

स्वदेशी संशोधन आणि विकासाची ताकद वाढवणे आणि 'आत्मनिर्भर भारता'च्या कल्पनेला साजेशा नवनिर्मितीला चालना देणे, हा केंद्राचा मुख्य उद्देश आहे. यामुळे या क्षेत्रातील युरोपीयन तंत्रज्ञानाचा दबदबा कमी होईल, असे सांगण्यात आले. राष्ट्रीय उत्कृष्टता केंद्र म्हणून विकसित होणारे हे केंद्र संशोधन, चाचणी, प्रमाणीकरण, प्रशिक्षण, नवोन्मेष आणि उद्योगांचा सहभाग यावर भर देईल.

ऑटोमोटिव्ह, संरक्षण, अवकाश संशोधन, रेल्वे, कृषी, औद्योगिक उपकरणे, ग्राहक उत्पादने, फर्निचर, बांधकाम व वास्तुशास्त्रीय वातावरण आणि वस्त्रनिर्मिती या क्षेत्रांना याचा फायदा होणार आहे. विशेष प्रशिक्षण, प्रमाणन आणि कौशल्यविकास कार्यक्रम राबवून कुशल मनुष्यबळ तयार करण्यालाही चालना दिली जाईल.

एआरएआयकडे संशोधन, चाचणी, प्रमाणन, अभियांत्रिकी आणि मानके विकसित करण्याचे कौशल्य आहे. त्याला सीओईपीच्या शैक्षणिक व संशोधन क्षमतेची जोड मिळेल. दोन्ही संस्थांतील प्राध्यापक, संशोधक, विद्यार्थी आणि तांत्रिक तज्ज्ञ यांचे कौशल्य केंद्रात वापरले जाईल. उद्योग, शिक्षण संस्था आणि सरकार यांच्यातील सहकार्य मजबूत करणारी चौकटही उभी केली जाणार आहे.

भारतीय एर्गोनॉमिक्स मानके, मानवमितीय (Anthropometric) डेटाबेस, नवीन चाचणी पद्धती आणि वापरयोग्यता अभियांत्रिकी (Usability Engineering) चौकट विकसित करणे हे एआरएआयचे वैशिष्ट्य आहे. त्यातून उत्पादनांची वापरयोग्यता, सुरक्षितता, आरामदायीपणा आणि उत्पादकता वाढेल. भागीदारीअंतर्गत दोन्ही संस्था राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय संशोधन प्रकल्प, सल्लागार सेवा आणि प्रायोजित संशोधन कार्यक्रम राबवतील. सरकारी संस्था, उद्योग भागीदार, सीएसआर उपक्रम आणि इतर संस्थांकडून मिळणाऱ्या निधीचा पाठपुरावाही त्या करतील.

एआरएआयचे संचालक डॉ. रेजी मथाई म्हणाले, "तंत्रज्ञान अधिकाधिक मानवी-केंद्रित होत असताना सुरक्षितता, वापरयोग्यता आणि वापरकर्त्यांचे कल्याण सुनिश्चित करण्यात एर्गोनॉमिक्स आणि ह्युमन फॅक्टर्स तंत्रज्ञान महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते. संशोधनाला चालना देणारी, स्वदेशी क्षमता विकसित करणारी आणि भारतीय वापरकर्ते व परिस्थितींना अधिक अनुरूप उत्पादने व प्रणाली विकसित करण्यासाठी उद्योगांना मदत करणारी राष्ट्रीय परिसंस्था निर्माण करण्याचा एआरएआयचा प्रयत्न आहे. मानवी-केंद्रित डिझाइन आणि नवोन्मेषाच्या क्षेत्रात भारताची क्षमता बळकट करण्यासाठी एईएचएफआरसी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावेल, असा आम्हाला विश्वास आहे."

सीओईपीचे कुलगुरू प्रा. सुनिल भिरूड म्हणाले, "संशोधनाचे सामाजिक परिणामांमध्ये रूपांतर करण्यासाठी सीओईपी तंत्रज्ञान विद्यापीठ सातत्याने कार्यरत आहे. एआरएआयच्या सहकार्याने प्रस्तावित एईएचएफआरसी हे एर्गोनॉमिक्स आणि ह्युमन फॅक्टर्स क्षेत्रातील आंतरशाखीय संशोधन, नवोन्मेष आणि उद्योग सहभागासाठी एक अद्वितीय व्यासपीठ ठरणार आहे. भारतीय मानकांच्या विकासाला, स्वदेशी तंत्रज्ञान निर्मितीला आणि राष्ट्रीय व जागतिक आव्हानांना सामोरे जाण्यास सक्षम अशा कुशल मनुष्यबळाच्या निर्मितीला या उपक्रमातून महत्त्वपूर्ण योगदान मिळेल, असा आम्हाला विश्वास आहे."

हा उपक्रम महाराष्ट्राला संशोधन, नवोन्मेष आणि प्रगत उत्पादन क्षेत्राचे केंद्र बनवण्याच्या महाराष्ट्र शासनाच्या दृष्टिकोनाशी सुसंगत आहे. जगातील आघाडीच्या वाहननिर्मिती कंपन्यांच्या अंतर्गत प्रयोगशाळांसारख्या जागतिक मानांकांचा संदर्भ केंद्राची क्षमता वाढवताना घेतला जाणार आहे. त्यामुळे एर्गोनॉमिक्सविषयक चाचण्या आणि सुविधांसाठी भारताचे युरोपीय देशांवरील अवलंबित्व कमी होईल. भारतीय एर्गोनॉमिक्स मार्गदर्शक तत्त्वे, डिझाइन मानके, संशोधन प्रकाशने आणि पेटंट्स विकसित होतील, तसेच अभियंते, डिझायनर्स आणि संशोधकांचा कुशल समूह तयार होईल, अशी अपेक्षा आहे.