पितृपक्षात मुंडन कधी करावे आणि घरात लग्न असेल तर श्राद्ध करावे का, याबद्दलचे नियम

पितृपक्षाला आज, रविवार २७ सप्टेंबरपासून सुरुवात झाली आहे. अनेक ठिकाणी २६ सप्टेंबरला पौर्णिमेचे श्राद्ध केले जाते. पितृपक्षाबद्दल काही नियम सांगितले जातात, जे पाळल्यास पूर्वज प्रसन्न होऊन आशीर्वाद देतात असे मानले जाते. पितृपक्षात लोक आपापल्या पूर्वजांच्या श्राद्धाच्या दिवशी मुंडन करतात, म्हणजेच केस काढतात, हे अनेकांनी पाहिले असेल. पण घरात मुलाचे किंवा मुलीचे लग्न त्याच वर्षी झाले असेल, तर पितृपक्षात पूर्वजांसाठी तर्पण आणि श्राद्ध करावे की नाही, याबद्दल अनेकांच्या मनात संभ्रम असतो. लग्नानंतर तर्पण-श्राद्धाबाबत धर्मशास्त्र काय सांगते, ते पाहूया.

मुंडनाबाबत ज्योतिषांचे म्हणणे असे की, श्राद्ध पक्षाच्या सुरुवातीला किंवा प्रतिपदा ते सर्वपितृ अमावस्या या काळात पूर्वजांसाठी डोक्याचे मुंडन करू नये. धर्मसिंधू ग्रंथात असे नमूद आहे की, पितृपक्षातील श्राद्धाच्या दिवशी मुंडन केल्यास काढलेले केस पूर्वजांच्या मुखात जातात, असे मानले जाते. हे टाळण्यासाठी पितृपक्ष सुरू होण्याआधी एक दिवस किंवा सर्वपितृ अमावस्येच्या दिवशी दुपारी मुंडन करावे, असे सांगितले जाते.

घरात लग्न असल्यास श्राद्ध करावे की नाही, हा प्रश्नही अनेकांना पडतो. ज्योतिषांच्या मते, याच वर्षी मुलाचे किंवा मुलीचे लग्न झाले असले तरी पितृपक्षात पूर्वजांसाठी तर्पण, पिंडदान, श्राद्ध हे विधी केले पाहिजेत. कारण लग्नासारखे शुभकार्य आणि पितृकर्म यांचे धार्मिक स्वरूप वेगळे आहे. त्यामुळे लग्न ठरले म्हणून पूर्वजांच्या तिथीनुसार होणारे श्राद्ध किंवा तर्पण थांबवावे, असा सरसकट नियम नाही. मात्र लग्नाची तारीख जवळ आली असेल किंवा त्याच काळात इतर धार्मिक विधी असतील, तर घरच्या पुरोहितांच्या सल्ल्यानुसार विधींचे नियोजन करावे, असे सांगितले जाते.

जानवे घालणे किंवा लग्न यांसारखे शुभ प्रसंग असताना त्याआधी नंदीमुख श्राद्ध केले जाते. घरातील शुभ कार्यात कोणताही अडथळा येऊ नये, हा त्यामागचा उद्देश असतो, असे सांगितले जाते. पितृपक्ष वर्षातून एकदाच येत असल्याने पूर्वजांना प्रसन्न आणि संतुष्ट ठेवणे गरजेचे मानले जाते. देवदेवतांच्या पूजेत झालेल्या चुका क्षम्य ठरतात, पण पूर्वजांचा आदर न केल्यास किंवा त्यांच्याकडे दुर्लक्ष झाल्यास पितृदोष निर्माण होतो आणि त्यामुळे पूर्वज क्रोधित होऊन कुटुंबाला आजारपण, दुःख आणि इतर संकटांना सामोरे जावे लागते, अशी मान्यता आहे.

ज्यांना आपल्या पूर्वजांच्या मृत्यूची नेमकी तारीख माहीत नाही, त्यांनी सर्वपितृ अमावस्येच्या दिवशी त्यांच्यासाठी तर्पण, पिंडदान आणि श्राद्ध करावे, असे सांगितले जाते.

पितृपक्ष हा पूर्वजांची पूजा आणि त्यांना प्रसन्न करण्यासाठी असलेला काळ आहे, त्यामुळे याबद्दल दुःखी होण्याची गरज नाही, असे सांगितले जाते. शास्त्रात म्हटले आहे की, "मातृ देवो भव, पितृ देवो भव" - म्हणजे आई-वडिलांसारखा दुसरा देव नाही आणि त्यांच्या आशीर्वादाने सर्व सुख मिळते. पितृपक्षात रोज त्यांची प्रार्थना करावी, शुभ मुहूर्तावर पिंडदान करावे आणि अन्न-वस्त्रांचे दान करावे, असे सांगितले जाते.