पितृपक्षात श्राद्धासाठी कोणती तिथी आणि वेळ टाळावी, जाणून घ्या नियम

हिंदू धर्मात पितृपक्ष हा पूर्वजांसाठी खास मानला जाणारा काळ आहे. या दिवसांत घरातले लोक आपल्या पूर्वजांच्या आत्म्याला शांती मिळावी म्हणून श्राद्ध, तर्पण आणि पिंडदान असे विधी करतात. धार्मिक श्रद्धेनुसार, योग्य पद्धतीने हे विधी केल्यावर पूर्वजांचा आशीर्वाद मिळतो, त्यामुळे लोक आपल्या पूर्वजांच्या मृत्यूच्या तारखेनुसारच श्राद्ध करतात.

यंदा पितृपक्ष शनिवार, २६ सप्टेंबरपासून सुरू होणार असून शनिवार, १० ऑक्टोबरला सर्वपितृ अमावस्येला संपणार आहे. त्यामुळे पितृपक्ष सुरू होण्याआधी कोणत्या तारखा आणि वेळी श्राद्ध करू नये, हे समजून घेणं गरजेचं आहे. श्राद्धाबाबत काही ठराविक नियम सांगितले जातात आणि विशिष्ट तारखा, वेळा किंवा परिस्थितीत नियमित श्राद्ध टाळण्याचा सल्ला दिला जातो.

मृत्यूनंतरच्या पहिल्या वर्षी हिंदू परंपरेत वेगवेगळे विधी होतात. अंत्यसंस्कारानंतर दहावा, बारावा किंवा तेरावा, मासिक श्राद्ध आणि वर्षश्राद्ध अशा वेगवेगळ्या प्रथा पाळल्या जातात. काही परंपरांमध्ये पहिल्या वर्षी नेहमीच्या पितृपक्षातील श्राद्धापेक्षा या मृत्यूनंतरच्या विधींना जास्त महत्त्व दिलं जातं. पण ही पद्धत जात, प्रदेश, संप्रदाय आणि प्रत्येक कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.

ज्या व्यक्तीचा मृत्यू अकाली किंवा असामान्य पद्धतीने झाला असेल, त्यांच्यासाठी पितृपक्षातल्या चतुर्दशीच्या दिवशी खास श्राद्धविधी केला जातो. काही ठिकाणी याला 'चतुर्दशीचे श्राद्ध' किंवा 'घात चतुर्दशीचे श्राद्ध' असं म्हणतात. अपघात, शस्त्रामुळे किंवा इतर कोणत्याही असामान्य कारणाने मृत्यू झालेल्यांसाठी ही तिथी महत्त्वाची मानतात.

श्राद्धविधी सूर्यास्तानंतर किंवा रात्री करणं टाळावं, असं धार्मिक श्रद्धा सांगते. श्राद्ध, तर्पण आणि पिंडदानासाठी दिवसाची ठराविक वेळच योग्य मानली जाते. त्यामुळे विधी करण्याआधी स्थानिक पंचांग बघून मुहूर्त ठरवण्याची पद्धत आहे. परंपरेनुसार दिवसातला अपराह्न काळ म्हणजे दुपारनंतरचा वेळ श्राद्धासाठी सगळ्यात योग्य मानतात. सकाळी किंवा रात्री श्राद्ध न करता स्थानिक पंचांग आणि घरातल्या परंपरेनुसार योग्य मुहूर्त निवडतात. श्राद्धाची तिथी ठरवताना फक्त इंग्रजी कॅलेंडरवरची तारीख बघितली जात नाही, तर हिंदू पंचांगातली तिथी आणि त्या दिवशीचा अपराह्न काळ बघितला जातो.

काही वेळा मृत व्यक्तीची नेमकी श्राद्ध तिथी माहीत नसते किंवा ती चुकलेली असते. अशा वेळी सर्वपितृ अमावस्येला खास महत्त्व दिलं जातं. या दिवशी माहीत असलेल्या आणि माहीत नसलेल्या सगळ्या पितरांचं स्मरण करून श्राद्ध, तर्पण किंवा पिंडदान करण्याची प्रथा आहे. तिथीबाबत संभ्रम असेल तर स्थानिक पंचांग बघून किंवा जाणकार पुरोहितांचा सल्ला घेऊन विधी करणं योग्य मानलं जातं.