पितृपक्षात श्राद्ध-तर्पणासाठी स्टील-लोखंडाची भांडी का टाळावीत, वाचा परंपरा
पितृपक्षात तर्पण आणि श्राद्ध विधीसाठी कोणत्या धातूची भांडी वापरावीत आणि कोणती टाळावीत, याबद्दलची परंपरा सांगणारी माहिती.
भाद्रपद पौर्णिमा किंवा आश्विन कृष्ण पक्षातील प्रतिपदा तिथीपासून पितृपक्षाला सुरुवात होते आणि अमावस्येला हा काळ संपतो. यंदा तर्पण आणि श्राद्ध विधी रविवार, २७ सप्टेंबरपासून सुरू होणार असून शनिवार, १० ऑक्टोबर रोजी पूर्वजांना निरोप दिला जाईल. या १६ दिवसांत पूर्वजांना पाणी अर्पण करणे आणि श्राद्ध विधी करणे, ही एक जुनी परंपरा मानली जाते.
हिंदू धार्मिक श्रद्धेनुसार, या काळात भक्तीभावाने पूर्वजांना पाणी अर्पण केल्याने आणि त्यांच्या नावाने दानधर्म केल्याने त्यांचे आशीर्वाद मिळतात आणि पितृदोषातून मुक्तता मिळते, असे मानले जाते. या विधींसाठी वापरल्या जाणाऱ्या भांड्यालाही परंपरेत विशेष महत्त्व दिले गेले आहे. श्राद्ध आणि तर्पणासाठी नेमकी कोणत्या धातूची भांडी वापरावीत, हे पाहूया.
परंपरेनुसार तर्पण आणि श्राद्ध विधींसाठी चांदीची भांडी वापरणे सर्वात चांगले मानले जाते. हिंदू धर्म आणि ज्योतिषशास्त्रानुसार चांदी हा सर्वात पवित्र आणि शुद्ध धातू असून तो चंद्राशी जोडलेला आहे. त्यामुळे तर्पण, पिंडदान आणि ब्राह्मणांच्या भोजनासाठी चांदीची भांडी वापरावीत, असे सांगितले जाते.
घरात चांदीची भांडी उपलब्ध नसतील, तर पितळ, तांबे किंवा कांस्याची भांडी वापरता येतात. ज्योतिषशास्त्रानुसार तांबे हा सूर्य आणि मंगळ या ग्रहांशी, पितळ गुरू ग्रहाशी, तर कांस्य बुध आणि शुक्र या ग्रहांशी संबंधित मानले जाते. ही भांडी तर्पण, पिंडदान किंवा ब्राह्मणभोजनासाठी वापरता येतात.
तांबे, पितळ किंवा कांस्याची भांडीही उपलब्ध नसतील, तर ताटं आणि वाट्या वापरता येतात. श्राद्ध विधीसाठी फक्त गाईचे दूध, तूप आणि दही वापरावे आणि ते कधीही थेट जमिनीवर ठेवू नये, असे सांगितले जाते. यासाठी कुशासनाचा वापर करतात. कुशासन उपलब्ध नसल्यास घोंगडी, लोकरीचे, लाकडी किंवा रेशमी कापड अंथरता येते.
याउलट, पितृपक्षात तर्पण आणि श्राद्ध विधींसाठी स्टील किंवा लोखंडी भांडी वापरणे टाळावे, असे परंपरेत सांगितले जाते. अनेक जण तर्पण आणि ब्राह्मणभोजनासाठी स्टील किंवा लोखंडी भांडी वापरतात, पण ते योग्य मानले जात नाही. पितृपक्षात स्टील किंवा लोखंडी भांडी वापरण्यास सक्त मनाई असल्याचे सांगितले जाते. याशिवाय काचेची किंवा प्लास्टिकची भांडीही टाळावीत, कारण ती नकारात्मक ऊर्जा आणि अशुद्धतेशी जोडलेली मानली जातात.
पितृपक्षाच्या १६ दिवसांत तर्पण करण्यासाठी सकाळी आंघोळ करून स्वच्छ कपडे घालावेत. त्यानंतर शांत जागी बसून पूर्वजांचे स्मरण करावे. स्वच्छ भांड्यात पाणी भरून त्यात काळे तीळ टाकावेत. परंपरेनुसार तर्पण करताना पाणी दक्षिण दिशेकडे तोंड करून सोडले जाते. पूर्वजांची नावे आणि गोत्र आठवून आदराने पाणी अर्पण करावे. साधारणपणे हे पाणी हातांच्या तळव्यांवरून हळूहळू सोडले जाते. तर्पण करताना पूर्वजांप्रति आदर आणि कृतज्ञतेची भावना ठेवावी, असे सांगितले जाते.
तर्पण झाल्यानंतर आपल्या ऐपतीनुसार पूर्वजांच्या नावाने अन्न, धान्य, कपडे किंवा इतर वस्तूंचे दान करणे शुभ मानले जाते. गरजू व्यक्ती, ब्राह्मण किंवा गाईंना दान करण्याची परंपराही अनेक घरांत पाळली जाते. श्राद्ध विधी हा केवळ एक विधी नसून पूर्वजांप्रति आदर, कृतज्ञता आणि स्मरण व्यक्त करण्याचा प्रसंग मानला जातो, असे या परंपरेत सांगितले जाते.
