पितृपक्षात श्राद्धाचं जेवण कोणाला द्यावं, कोणाला देऊ नये, जाणून घ्या नियम

हिंदू धर्मात पितृपक्ष हा काळ पूर्वजांबद्दल आदर आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी मानला जातो. या दिवसांत लोक आपल्या पूर्वजांसाठी श्राद्ध, तर्पण आणि पिंडदान असे विधी करतात. या परंपरेत फक्त ब्राह्मणांना जेवण घालण्यापुरतं मर्यादित न राहता गरजू लोकांनाही अन्नदान आणि दानधर्म केला जातो. म्हणजेच पितृपक्षातली ही प्रथा केवळ एका विशिष्ट गटापुरती मर्यादित नसून, त्यात समाजातल्या वेगवेगळ्या घटकांना सामावून घेतलं जातं.

धार्मिक श्रद्धेनुसार श्राद्धासाठी बनवलेलं जेवण हे रोजच्या जेवणापेक्षा वेगळं मानलं जातं. हे अन्न आधी पितरांना अर्पण केलं जातं आणि नंतर ते ब्राह्मण, गरजू आणि घरातल्या माणसांना दिलं जातं. म्हणजे हे जेवण बनवण्यामागचा उद्देशच वेगळा असतो, आणि ते वाढण्याचा क्रमही ठरलेला असतो. श्राद्धाच्या जेवणाबाबत काही ठरलेल्या परंपरा आहेत, त्यात कोणाला जेवण द्यावं आणि कोणी त्यापासून लांब राहावं, याचे नियम सांगितलेले आहेत.

पंचांगाप्रमाणे पितृपक्षाची सुरुवात 26 सप्टेंबर रोजी पौर्णिमा श्राद्धानं होणार आहे. मात्र पितृपक्षाचं पालन 27 सप्टेंबरला प्रतिपदा श्राद्धापासून सुरू होतं, असं मानलं जातं. हा काळ 10 ऑक्टोबरला सर्वपितृ अमावस्येला संपणार आहे. म्हणजे या तारखांदरम्यान श्राद्ध आणि जेवणाबाबतच्या या परंपरा पाळल्या जातात.

श्राद्धाच्या दिवशी सगळ्यात आधी एखाद्या सात्त्विक आणि विद्वान ब्राह्मणाला जेवण द्यावं, अशी प्रथा आहे. ब्राह्मणाला आदरानं जेवण घातल्याशिवाय श्राद्धविधी पूर्ण झाला असं मानलं जात नाही, अशी धारणा आहे. म्हणजे ब्राह्मणाला जेवण देणं हा या विधीतला पहिला आणि आवश्यक टप्पा मानला जातो.

श्राद्ध काळातली परंपरा फक्त ब्राह्मणांपुरती मर्यादित नाही. गरीब, भुकेले, असहाय्य आणि गरजू लोकांना जेवण देणं हेही पुण्यकर्म समजलं जातं. त्यामुळे कुठल्याही कारणानं ब्राह्मण उपलब्ध नसेल, तर त्याऐवजी एखाद्या गरजू माणसाला जेवण देता येतं. म्हणजे ब्राह्मण न मिळाल्यास हा विधी थांबवावा लागत नाही, तर गरजू व्यक्तीला जेवण देऊनही तो पूर्ण करता येतो.

श्राद्धविधीसाठी बनवलेलं जेवण घरातल्या माणसांनी खावं की नाही, हा प्रश्न अनेकांना पडतो. परंपरेनुसार एकाच कुळातल्या आणि गोत्रातल्या व्यक्ती तसंच कुटुंबातले सदस्य हे श्राद्धाचं जेवण घेऊ शकतात, हे अयोग्य मानलं जात नाही. म्हणजे घरातल्या माणसांनी हे जेवण घेणं परंपरेत गैर मानलं जात नाही.

श्राद्धविधींमध्ये पंचबली या विधीलाही खास महत्त्व दिलं जातं. यात गाय, कुत्रा, कावळा आणि मुंग्या अशा वेगवेगळ्या जीवांसाठी जेवणातला काही भाग वेगळा काढून ठेवण्याची पद्धत अनेक घरांमध्ये पाळली जाते. म्हणजे फक्त माणसांनाच नाही, तर या जीवांनाही जेवणाचा वाटा दिला जातो, अशी परंपरा आहे.

श्राद्धाचं जेवण सात्त्विक म्हणजे शुद्ध आणि हितकारक ठेवण्यावर भर दिला जातो. त्यामुळे मांस, दारू किंवा इतर नशा करणाऱ्या पदार्थांचं सेवन करणाऱ्या व्यक्तींना श्राद्धाचं जेवण वाढू नये, असा सल्ला दिला जातो. म्हणजे जेवण बनवताना आणि ते वाढताना दोन्ही बाबतीत सात्त्विकतेचा नियम पाळला जावा, अशी अपेक्षा असते.