फुटाळा कारंज्याच्या आवाजासाठी ऑस्कर विजेते रसूल पुकुट्टी नागपुरात येणार

नागपूरच्या फुटाळा येथील संगीत कारंजे पुन्हा सुरू करण्याची तयारी जोरात सुरू आहे. शेवटचा हात फिरवण्याचे काम मात्र डोळ्यांना दिसणार नाही, कानांना नक्की जाणवेल. ऑस्कर विजेते साउंड डिझायनर रसूल पुकुट्टी पुढच्या आठवड्यात नागपुरात येणार असून ते ऑडिओ कॅलिब्रेशनचे विशेष काम करणार आहेत. प्रेक्षक गॅलरीत कुठे बसले किंवा कुठे फिरले, तरी प्रत्येकाला सारखाच स्पष्ट आणि भारून टाकणारा आवाज ऐकू यावा, हा त्यामागचा उद्देश आहे.

जीर्णोद्धाराचे काम आता महत्त्वाच्या तांत्रिक टप्प्यात पोहोचले आहे. कारंजे नुसते सुरू करण्यापेक्षा संगीत, पाण्याची नृत्यरचना आणि प्रकाशयोजना यांचा एकसंध दृकश्राव्य अनुभव देण्यावर आता भर आहे. खुल्या आकाशाखालच्या या मोठ्या रचनेत सगळीकडे सारख्या दर्जाचा आवाज पोहोचवणे, हे आव्हान आहे.

एमी पुरस्कार विजेते सिनेमॅटोग्राफर आणि फुटाळ्याचे तांत्रिक संचालक अल्फोन्स रॉय यांनी सांगितले की, पुकुट्टी यांचे काम नेहमीच्या साउंड इंजिनिअरिंगपेक्षा वेगळे आहे. गॅलरीत एका भागातून दुसऱ्या भागात गेल्यावर संगीत कुठे मोठे तर कुठे क्षीण वाटू नये, म्हणून आवाजाच्या पातळीतील फरक दूर करणे हे त्यांचे काम आहे.

फुटाळ्यासाठी डॉल्बीचा अल्गोरिदम बदलला

पुकुट्टी मोठ्या मनोरंजन प्रकल्पांमध्ये वापरली जाणारी ध्वनी तंत्रे अभ्यासण्यासाठी लास वेगासला गेले होते. तिथल्या निरीक्षणांवरून आणि फुटाळ्याच्या वेगळ्या ध्वनिविषयक गरजांवरून त्यांनी नंतर डॉल्बीकडे संपर्क साधला. खुल्या वातावरणातील कारंज्याला साजेसा असा डॉल्बीचा अल्गोरिदम खास बदलून घेण्यात आला. आवाजाचा जोर किंवा स्पष्टता कुठेही जाणवण्याइतकी बदलू नये आणि संपूर्ण प्रेक्षक जागेत आवाज एकसारखा पोहोचावा, हे लक्ष्य आहे.

सभागृहांसारख्या बंद जागेत आवाज धरून ठेवणाऱ्या भिंती आणि छत असते. फुटाळ्यात ते काहीच नाही. वाऱ्याची हालचाल, हवामान, स्पीकर कुठे लावले आहेत आणि आवाजाचे स्रोत व प्रेक्षक यांच्यातील वेगवेगळे अंतर, यामुळे ध्वनी कॅलिब्रेशन बरेच अवघड होते. त्यामुळे बंद जागेच्या नैसर्गिक आवाजावर अवलंबून न राहता, परिसराच्या मर्यादांवर मात करेल अशी साउंड सिस्टिम तयार करावी लागणार आहे.

पाणी, प्रकाश आणि संगीताची सांगड

या महिन्यात अधिकृत तांत्रिक कामकाज सुरू झाल्यानंतर आंतरराष्ट्रीय तांत्रिक पथकाने कारंज्याच्या मल्टिमीडिया यंत्रणांचे प्रोग्रॅमिंग सुरू केले आहे. ते पूर्ण झाल्यावर ऑडिओ ट्यूनिंग होईल, त्यानंतर पाण्याचे फवारे, प्रकाशयोजना आणि संगीत यांची सांगड घातली जाईल. ही सगळी प्रक्रिया साधारण एक महिना चालेल, असा अंदाज आहे.

पाण्याची प्रत्येक हालचाल आणि प्रकाशाचा प्रत्येक बदल संगीताशी अचूक जुळला पाहिजे. कारंज्याचे यांत्रिक आणि इलेक्ट्रॉनिक भाग दृकश्राव्य क्रमांना कसा प्रतिसाद देतात, हे प्रोग्रॅमिंगवरच ठरते, म्हणून हा टप्पा महत्त्वाचा आहे. गेल्या रविवारी काही मिनिटांसाठी केशरी रोषणाईत पाण्याचे फवारे उंच उडाले, त्यातून कामाच्या प्रगतीची आश्वासक झलक दिसली.

बेल्जियमचे तज्ज्ञ Basile de Schrynmakers, Nicholas आणि आंतरराष्ट्रीय पथकातील इतर सदस्य सध्या नागपुरात असून अंतिम तयारीवर देखरेख करत आहेत. महामेट्रोचे अधिकारी डिसेंबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत तांत्रिक तयारी पूर्ण होईल, अशी आशा बाळगून आहेत. मात्र तांत्रिक काम पूर्ण होणे आणि प्रेक्षकांसाठी शो सुरू होणे या वेगळ्या गोष्टी आहेत. शो सुरू होणे आवश्यक मंजुरी आणि औपचारिक उद्घाटनाच्या व्यवस्थेवर अवलंबून असेल.

पाण्याचे फवारे किती उंच उडतात किंवा दिवे किती झळकतात, एवढ्यावर जीर्णोद्धाराची खरी कसोटी नसेल. संपूर्ण सादरीकरण एका अचूक आखलेल्या कार्यक्रमासारखे टिकते का, हा खरा प्रश्न आहे. पुकुट्टी यांच्या ध्वनी कौशल्याचा शेवटच्या टप्प्यात वापर करून, आवाज सगळीकडे सारखा पोहोचेल, दिवे सहज प्रतिसाद देतील आणि पाणी तालावर नाचेल असा अनुभव फुटाळ्याला द्यायचा आहे. नागपूरचे हे लक्षवेधी कारंजे यावेळी डोळ्यांना दिपवण्याबरोबरच कानांनाही तितकाच वेगळा अनुभव देण्याच्या तयारीत आहे.