कैलास पर्वताखाली हात अडकले आणि रावणाने रचले शिव तांडव स्तोत्र

शिव तांडव स्तोत्राची रचना लंकाधिपती रावणाने केली, असे पौराणिक कथांमध्ये सांगितले जाते. या स्तोत्राच्या निर्मितीमागे कैलास पर्वताशी जोडलेली एक कथा आहे.

पौराणिक कथेनुसार रावण हा महादेवाचा परम भक्त होता. एकदा त्याला आपल्या शक्तीचा प्रचंड अहंकार झाला. महादेवाला प्रसन्न करून पूर्ण कैलास पर्वतच लंकेत घेऊन जायचा विचार करून तो निघाला. त्याने कैलास पर्वत आपल्या हातांवर उचलण्याचा प्रयत्न केला आणि त्याबरोबर संपूर्ण कैलास हलला.

यामुळे पार्वती माता घाबरल्या. तेव्हा भगवान शिवांनी रावणाचा अहंकार मोडून काढण्यासाठी आपल्या पायाचा अंगठा कैलास पर्वतावर हलकेच दाबला. त्यामुळे रावणाचे हात (बोटे) पर्वताखाली चिरडले गेले आणि तो वेदनेने विव्हळू लागला.

त्या तीव्र वेदनेत आणि शिवभक्तीच्या प्रभावाने रावणाच्या मुखातून अचानक संस्कृत भाषेतील अत्यंत उच्च दर्जाचे शब्द स्फुरले. महादेवाचा राग शांत करण्यासाठी आणि त्यांची क्षमा मागण्यासाठी रावणाने जे स्तुतीगीत गायले, त्यालाच 'शिव तांडव स्तोत्र' म्हणतात. त्याच्या अप्रतिम भक्तीने प्रसन्न होऊन शिवांनी त्याला मुक्त केले.

स्तोत्रात महादेवाच्या 'तांडव' नृत्याचे, त्यांच्या जटांचे, गळ्यातील सर्पांचे आणि त्यांच्या उग्र तसेच सुंदर रूपाचे वर्णन आहे. शिवांच्या घनदाट जटारूपी अरण्यातून गंगेचा पवित्र प्रवाह खळाळत वाहतो आणि गळ्यात लांब भुजंग (साप) माळेसारखा लटकतो. 'डमड डमड' अशा आवाजात डमरू वाजवत महादेव प्रचंड तांडव नृत्य करतात, असे त्यात म्हटले आहे.

त्यांच्या विशाल कपाळावर अग्नी धगधगतो आणि मस्तकावर बालचंद्र (चंद्रकोर) अलंकारासारखा शोभून दिसतो. कामदेवाला भस्म करणारा, अंधकासुर आणि त्रिपुरासुराचा वध करणारा आणि काळ किंवा मृत्यूवरही विजय मिळवणारा परमेश्वर म्हणजे शिव, असेही वर्णन आहे.

स्तोत्राच्या उत्तरार्धात रावण इच्छा व्यक्त करतो: "माझे मन कधी स्थिर होईल? जेव्हा मी दगड आणि सुवर्ण, शत्रू आणि मित्र, तृण आणि कमळनयनी स्त्री यांच्यामध्ये कोणताही फरक न करता समभावाने महादेवाची भक्ती करेन."

या स्तोत्रात एकूण १७ श्लोक (कडवे) आहेत. पहिले १४ श्लोक हा स्तोत्राचा मुख्य भाग आहे. त्यात महादेवाचे रूप, तांडव नृत्य आणि त्यांच्या शक्तीची 'निष्काम स्तुती' केली आहे. त्यामुळे पठण करताना किंवा गाताना सहसा हे पहिले १४ श्लोकच प्रामुख्याने गायले जातात.

शेवटच्या तीन श्लोकांना (१५ ते १७) 'फलश्रुती' म्हणतात. त्यात हे स्तोत्र पठण करण्याचे महत्त्व आणि त्याची पद्धत सांगितली आहे. हे स्तोत्र गायल्याने माणसाला रथ, हत्ती, घोडे (म्हणजेच सुख-समृद्धी) आणि स्थिर लक्ष्मी कशी मिळते, याचेही वर्णन त्यात आहे.

साहित्याच्या दृष्टीने हे स्तोत्र संस्कृतमधील 'पंचचामर छंदा'त रचलेले आहे. यात प्रत्येक ओळीत १६ अक्षरे असतात. स्तोत्रातील शब्दांची रचना (उदाहरणार्थ जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले) आणि यमकाची पद्धत अशी आहे की ते म्हणताना एक प्रकारची आंतरिक ऊर्जा आणि गती निर्माण होते. हे स्तोत्र केवळ स्तुती नसून महादेवाचे सामर्थ्य, त्यांचे रूप आणि त्यांच्या अलौकिक तांडव नृत्याचे अत्यंत सुंदर आणि लयबद्ध वर्णन आहे.