फिनटेकचे भविष्य फक्त कर्जात नाही, चांगल्या आर्थिक सवयींत: फटाक पे चे अभिषेक गांधी

फिनटेक उत्पादने आणि सेवांच्या बाबतीत भारत ही कमी सेवा मिळणारी बाजारपेठ आहे, असे आता म्हणता येणार नाही. फिनटेक परिसंस्थेत उद्योगाच्या महसुलाचा मोठा वाटा देयक आणि कर्ज व्यवसायातून येऊ शकतो. यूपीआयने जून 2026 पर्यंत 55.49 कोटी वापरकर्त्यांसह भारतातील पेमेंट इकोसिस्टम बदलून टाकली आहे. डिजिटल कर्ज क्षेत्र गेल्या 5 वर्षांत Rs 0.15 लाख कोटी रुपयांवरून Rs 2.2 लाख कोटी रुपयांपर्यंत वाढले आहे.

फटाक पे चे अभिषेक गांधी यांच्या मते, फिनटेकचे भविष्य फक्त आर्थिक उत्पादनांत नाही, तर चांगल्या वित्तीय सवयींत आहे. फिनटेक आणि त्यांचे ग्राहक यांचा सहभाग वाढलेला आपण पाहिला आहे, असे ते सांगतात. त्यामुळे ग्राहकांची आर्थिक निर्णय घेण्याची क्षमता आणि दीर्घकालीन आर्थिक लवचिकता सुधारण्याची वेगळी संधी मिळते. भारतातील फिनटेकसाठी आता अवघड भाग म्हणजे लोकांना जबाबदारीने पत वापरण्याच्या सवयी लावणे, असेही त्यांचे म्हणणे आहे.

औपचारिक वित्तव्यवस्थेशी भारताचे नाते परिपक्व होत आहे. गेल्या दशकात औपचारिक किरकोळ पत मिळण्याचे प्रमाण लक्षणीय वाढले. औपचारिक क्रेडिट मिळवणाऱ्या ग्राहकांचा वाटा मार्च 2017 मध्ये 35% होता, तो मार्च 2026 मध्ये 74% पर्यंत गेला. पत-सक्रिय ग्राहकांचा वाटा 11% वरून 28% पर्यंत गेला, म्हणजे दुप्पट झालेला दिसतो. गांधी यांच्या मते हे औपचारिक वित्तपुरवठ्यात अधिक खोलवर गुंतल्याचे लक्षण आहे. पण जास्त सोयीबरोबर जास्त जबाबदारीही येते, आणि तरुण ग्राहक औपचारिक पत परिसंस्थेत येत असताना हे विशेष महत्त्वाचे ठरते.

TransUnion CIBIL च्या अलीकडील अहवालात असे आढळले की नवीन क्रेडिट कार्ड ग्राहकांपैकी 50% जण मार्च 2026 पर्यंत 30 किंवा त्यापेक्षा कमी वयाचे होते. 46% ग्राहक अर्ध-शहरी आणि ग्रामीण बाजारपेठांमधून आले होते. गांधी म्हणतात की त्यांनी गेली काही वर्षे लोकांना पहिल्यांदा कर्ज मिळताना पाहिले आहे. त्यातून त्यांना हे समजले की प्रवेश मिळवून देणे हा सोपा भाग आहे. अनेक नवीन ग्राहकांना ईएमआय आणि प्रत्यक्षात परत करावी लागणारी एकूण रक्कम यांतला फरक माहीत नसतो. असे उत्पादन आपल्या आर्थिक आयुष्यात कसे बसते, याबद्दल त्यांना स्पष्टता हवी आहे.

कर्ज का घेत आहोत, परतफेडीची जबाबदारी काय आहे आणि उत्पादन आपल्या परिस्थितीला योग्य आहे का, हे कर्जदारांनी समजून घेणे गरजेचे आहे, असे ते सांगतात. पेमेंट प्लॅटफॉर्मनीही ग्राहकांना आपल्या खर्चाच्या पद्धतींबद्दल अधिक जागरूक होण्यास मदत करावी, असे त्यांना वाटते.

भारतासारख्या बाजारपेठेत कर्ज मिळणे खूप महत्त्वाचे आहे. तरीही आर्थिक परिसंस्था परिपक्व होत जाईल, तसे आर्थिक निर्णय समजायला सोपे करण्यासाठी फिनटेकना तंत्रज्ञान वापरावे लागेल. अॅपमध्ये आणखी एक वैशिष्ट्य जोडण्यापेक्षा शुल्क, परतफेडीचे वेळापत्रक, पात्रता आणि जबाबदाऱ्या यांची स्पष्ट माहिती देणे अनेकदा जास्त मोलाचे ठरू शकते. आर्थिक निवडी सोप्या, पारदर्शक आणि माहितीपूर्ण करणे हा तंत्रज्ञानाचा उद्देश असावा.

फिनटेकने कर्जदारांना बेपर्वाईने क्रेडिट घेण्यापासून आणि वापरण्यापासून परावृत्त केले पाहिजे, असे गांधी म्हणतात. ग्राहकाला आर्थिक उत्पादन मिळते आहे, याचा अर्थ ते त्याच्या आर्थिक भल्याला हातभार लावते आहे असा होत नाही. अशा सेवा मोफत नसतात, हे आपल्याला ठाऊक आहेच. ग्राहकाला कमी कर्ज घ्यायला सांगितले की ते पैसे त्या दिवशी कमावलेले नसतात. पण आरामात परतफेड करणारा ग्राहक पुन्हा क्रेडिट घ्यायला येतो, तर परतफेड न करणारा परत येत नाही. म्हणून फिनटेक कंपन्यांनी आर्थिक सहभाग अधिक अर्थपूर्ण आणि टिकाऊ करण्याची गरज आहे.

त्यांच्या मते, ज्याच्याभोवती फिनटेक फिरतात ते लोक, तंत्रज्ञानापेक्षा, केंद्रस्थानी असले पाहिजेत. उत्पादने, व्यासपीठे आणि उपाययोजनांनी ग्राहकांच्या गरजा त्यांना फायदा होईल अशा पद्धतीने पूर्ण केल्या पाहिजेत. फिनटेकचे भविष्य केवळ आर्थिक उत्पादनांवर नाही, तर अधिक चांगले आर्थिक अनुभव देण्यावर जास्त केंद्रित असेल.

या तत्त्वांनुसार काम करणाऱ्या फिनटेक कंपन्या केवळ व्यवहारांचा मंच न राहता दीर्घकालीन आर्थिक भागीदार बनू शकतात. यूपीआय, इंडिया स्टॅक आणि जेएएम (जन धन-आधार-मोबाईल) या त्रयीमुळे तंत्रज्ञान वित्तीय सेवांमध्ये प्रवेशाचे चित्र कसे बदलू शकते, हे भारताने दाखवून दिले आहे. आता तोच नावीन्यपूर्ण दृष्टिकोन आर्थिक वर्तन आणि आत्मविश्वास बदलण्यासाठी वापरणे ही पुढची संधी आहे.

गांधी सुचवतात की यश मोजताना फक्त वापरकर्ते, व्यवहार किंवा वितरण पाहू नये. आपण घडवत असलेल्या नात्यांचा दर्जा, मिळवलेला विश्वास आणि प्रोत्साहन दिलेल्या निरोगी आर्थिक सवयी यांच्या आधारेही त्याचे मोजमाप व्हावे, असे त्यांचे मत आहे.