फॅटी लिव्हर लवकर कळत नाही: सुरुवातीची लक्षणे, कारणे आणि तपासण्या

अनेकांना आपल्याला फॅटी लिव्हर आहे हे माहीतच नसते. त्यांना बरे वाटत असते, रोजची कामे सुरू असतात आणि यकृतात चरबी हळूहळू साठत असते. नेहमीची रक्ताची तपासणी किंवा स्कॅन केल्यावरच हे समोर येते.

फॅटी लिव्हर म्हणजे यकृतात चरबी जास्त प्रमाणात साठणे. यकृतात थोडी चरबी असणे नेहमीचे आहे, पण ती यकृताच्या एकूण वजनाच्या काही टक्क्यांपेक्षा जास्त झाली की काळजी करण्यासारखी स्थिती असते. फॅटी लिव्हर वाढले की त्यासोबत इन्सुलिन रेझिस्टन्स, मधुमेह, उच्च रक्तदाब आणि रक्तातील चरबी व ट्रायग्लिसराइड्सचे असामान्य प्रमाण दिसते. याला मेटाबॉलिक सिंड्रोम म्हणतात.

ज्यांच्या यकृतात फक्त चरबी असते आणि दाह नसतो, त्यांना या अडचणी येत नाहीत. तिसरा गट मेटाबॉलिक डिसफंक्शन-असोसिएटेड स्टिएटोहेपॅटायटिस (MASH) असलेल्यांचा आहे. यात दाहामुळे यकृताच्या पेशींना इजा होते, कधी कधी त्यावर व्रण (फायब्रोसिस) येतात आणि शेवटी सिरोसिस किंवा यकृत निकामी होऊ शकते.

फॅटी लिव्हरला अनेकदा दारू जबाबदार धरली जाते, पण तसे नसते. ते चयापचयाच्या आरोग्याशी, एखाद्या औषधाच्या अडचणीशी किंवा काही वेळा झपाट्याने वजन घटण्याशी जास्त जोडलेले असते.

या टप्प्यावर कोणतीही लक्षणे नसतात, म्हणूनच निदान करणे अवघड जाते. दुसऱ्या कारणासाठी केलेल्या लिव्हर फंक्शन टेस्टमध्ये (LFT) यकृताचे एन्झाइम वाढलेले दिसतात किंवा सोनोग्राफीत फॅटी लिव्हर दिसते, असेच बहुतेकदा घडते.

सौम्य लक्षणांत सतत थकवा किंवा कमी ऊर्जा, उजव्या बरगड्यांखाली दुखणे किंवा हलकी वेदना, एकूण अस्वस्थ वाटणे, तसेच अकारण वजन घटणे किंवा भूक कमी होणे यांचा समावेश आहे. जास्त गंभीर लक्षणे यकृताला अधिक धोकादायक इजा झाल्याचे दर्शवतात आणि त्यावर लगेच उपचार व्हायला हवेत. ती अशी: कावीळ (त्वचा किंवा डोळे पिवळे पडणे), अकारण खाज, पोटाला किंवा पायांना सूज, सहज रक्तस्राव किंवा व्रण उठणे, गोंधळल्यासारखे होणे, काळी विष्ठा किंवा रक्ताची उलटी.

यकृताच्या रक्त तपासण्या सामान्य आल्या म्हणजे फॅटी लिव्हर नाही असे नाही. फक्त थकवा किंवा इतर लक्षणांवरून स्वतःच निदान करू नये. फॅटी लिव्हर आहे का हे तपासणीतूनच कळते, उदाहरणार्थ LFT.

कारणांत पोटाभोवतीच्या चरबीसह स्थूलपणा, टाइप 2 मधुमेह किंवा इन्सुलिन रेझिस्टन्स, उच्च रक्तदाब, उच्च कोलेस्टेरॉल किंवा ट्रायग्लिसराइड्स, कमी शारीरिक हालचाल, प्रक्रिया केलेले अन्न, साखर आणि रिफाइंड कार्ब्स, पॉलिसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम (PCOS), ऑब्स्ट्रक्टिव्ह स्लीप अॅप्निया आणि स्वतःला किंवा कुटुंबात फॅटी लिव्हर किंवा चयापचयाचा आजार असणे यांचा समावेश आहे.

जास्त वजन नसलेल्यांनाही फॅटी लिव्हर होऊ शकते. अभ्यासांनुसार दक्षिण आशियाई गटांमध्ये इतर गटांपेक्षा कमी BMI वर फॅटी लिव्हर दिसते. म्हणजे फॅटी लिव्हरसाठी कोणतेही वजन पूर्णपणे सुरक्षित नसते.

एक गैरसमज असा की फॅटी लिव्हरमुळे यकृत निकामी होत नाही, म्हणून त्याची काळजी नको. थकवा किंवा वेदना सौम्य असतात किंवा नसतातही, पण त्यावरून फसू नये, कारण फायब्रोसिस असू शकते. काही हर्बल सप्लिमेंट्स आणि "डिटॉक्स" पेये यकृत "स्वच्छ" करण्यासाठी विकली जातात, पण संशोधनात ते अजून सिद्ध झालेले नाही.

उपचारांत मुख्य भर वजन कमी करण्यावर आहे. ते डॉक्टर, नोंदणीकृत आहारतज्ज्ञ किंवा इतर नोंदणीकृत आरोग्य व्यावसायिकांच्या देखरेखीखाली करावे. यकृतातील चरबी कमी करण्यासाठी शरीराच्या वजनाच्या किमान 5 टक्के वजन घटवावे लागते. वजन जितके जास्त घटेल तितका यकृताचा दाह आणि फायब्रोसिस कमी होतो. झपाट्याने वजन घटवू नये.

आठवड्यात 150 मिनिटे मध्यम किंवा 75 मिनिटे जोरदार हालचाल आणि आठवड्यातून दोन दिवस स्नायू बळकट करणारे व्यायाम सांगितले आहेत. रक्तातील साखर, उच्च रक्तदाब, ट्रायग्लिसराइड्स आणि कोलेस्टेरॉल यांसारख्या अडचणींवर साधारणपणे उपचार लागतात. यकृताच्या चाचण्यांत काही बिघाड आढळला तर उपचारादरम्यान दारू टाळावी. स्वतःच्या मनाने औषधे घेऊ नयेत आणि नवे औषध सुरू करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

उपचार प्रत्येकासाठी सारखे नसतात. ते धोक्याच्या घटकांनुसार ठरवले जातात आणि प्रगत फायब्रोसिस असलेल्या काही रुग्णांना विशिष्ट वैद्यकीय उपचार मिळू शकतात.

मधुमेह, जास्त वजन, उच्च रक्तदाब आणि कोलेस्टेरॉल असलेल्यांनी, तसेच ALT SGPT रक्त तपासणीत यकृताचे एन्झाइम असामान्य आढळलेल्यांनी, लक्षणे नसली तरी डॉक्टरांना दाखवावे. डॉक्टरांकडे जाण्यापूर्वी काय खाल्ले, प्यायले, कोणती औषधे आणि जीवनसत्त्वे घेतली, अलीकडे वजन किती वाढले किंवा घटले आणि कुटुंबात यकृताचे आजार आहेत का, हे लिहून न्यावे. कावीळ, अचानक पोटदुखी व सूज, रक्ताची उलटी, काळी चिकट विष्ठा किंवा सिरोसिसमुळे गोंधळल्यासारखी अवस्था अशा आणीबाणीत तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी.

निदान सुरुवातीला लक्षणांशिवाय होऊ शकते. डॉक्टर वैद्यकीय इतिहास, शारीरिक तपासणी, रक्त तपासण्या आणि इमेजिंगद्वारे निदान करू शकतात. रक्त तपासण्यांत LFT (ALT SGPT, AST), रक्ताची मोजणी, HbA1c, रक्तातील साखर आणि लिपिड्स यांचा समावेश आहे, तसेच यकृताच्या इतर आजारांची कारणे वगळली जातात. पोटाची सोनोग्राफी ही पहिली तपासणी असते. फायब्रोसिसचा धोका तपासण्यासाठी गरज पडल्यास FIB-4 स्कोअर, फायब्रोस्कॅन, MRI किंवा बायोप्सी केली जाते.

फॅटी लिव्हरवर उपचार सुरुवातीच्या टप्प्यात, फायब्रोसिस कमी किंवा नसताना करता येतात. सौम्य बदल असताना ते बरे होऊ शकते, काही वेळा पूर्ववत होऊ शकते. त्यामुळे धोक्याचे घटक आणि सुरुवातीची लक्षणे ओळखून डॉक्टरांना भेटावे.