पंढरपूरचा प्रवास पुढे ढकला, सलग तीन दिवस बंद राहणार विठूरायाचे दर्शन

पंढरपूरच्या श्री विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिरात दररोज राज्यभरातून लाखो वारकरी आणि भाविक दर्शनासाठी येत असतात. पंढरपूर हे महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायाचे मोठे श्रद्धास्थान असून इथे रोज मोठी गर्दी असते. पण उद्यापासून पुढचे तीन दिवस विठ्ठल आणि रुक्मिणी मातेचे दर्शन भाविकांना घेता येणार नाही. भारतीय पुरातत्व विभागाकडून (एएसआय) मूर्तींवर विशेष रासायनिक लेपन प्रक्रिया केली जाणार असल्याने दर्शन बंद ठेवण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे.

वर्षभर पंढरपुरात भाविकांची मोठी गर्दी असते. लाखो वारकऱ्यांचा सतत होणारा चरणस्पर्श, मूर्तीवर केला जाणारा दुग्धाभिषेक आणि हवामानातील बदल व आर्द्रता यामुळे विठ्ठल-रुक्मिणी मातेच्या मूर्तींची मोठ्या प्रमाणात झीज झाली होती. या सततच्या स्पर्शामुळे आणि दुधाच्या अभिषेकामुळे मूर्तींवर परिणाम होत गेला होता. यामुळे मंदिर समितीसह संपूर्ण वारकरी संप्रदायात चिंता निर्माण झाली होती.

ही लेपन प्रक्रिया खरे तर आषाढी एकादशीपूर्वीच होणे अपेक्षित होते. मात्र काही भाविकांनी या रासायनिक लेपनाविरोधात कोर्टात याचिका दाखल केल्याने प्रक्रिया तब्बल तीन महिने लांबली. याचिकेमुळे काम रखडून राहिले आणि निर्णय होईपर्यंत वाट पाहावी लागली. अखेर मुंबई हायकोर्टाच्या कोल्हापूर खंडपीठाने या प्रक्रियेला मंजुरी दिली आणि लेपनाचा मार्ग मोकळा झाला.

श्री विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर समितीचे कार्यकारी अधिकारी श्रीकांत यादव यांनी सांगितले की, आज म्हणजे 22 सप्टेंबरला रात्रीची शेजारती झाल्यानंतर एएसआयची तज्ज्ञ टीम कामाला सुरुवात करेल. शेजारती हा मंदिरातील रात्रीचा शेवटचा विधी असून तो पूर्ण झाल्यावरच काम सुरू होणार आहे. आज रात्री दोन्ही मूर्तींची शास्त्रीय पद्धतीने खोलवर सफाई केली जाईल आणि उद्यापासून प्रत्यक्ष लेपनाच्या कामाला सुरुवात होईल.

मूर्तीचे आयुष्य वाढवणे आणि दीर्घकाळ जतन व संरक्षण करणे हा या प्रक्रियेचा मुख्य उद्देश आहे. मूर्तीचा जो भाग झिजला आहे किंवा जिथे बारीक तडे गेले आहेत, तिथे त्याच प्रकारच्या मूळ दगडाचा चुरा वापरून ती जागा भरली जाणार आहे. म्हणजेच मूर्तीच्या मूळ दगडाशी जुळणाराच चुरा दुरुस्तीसाठी वापरला जाणार आहे.

भाविकांच्या सततच्या चरणस्पर्शामुळे विठ्ठल मूर्तीच्या पायांची सर्वात जास्त झीज झाली आहे. त्यामुळे एएसआयला विठुरायाच्या पायांवर विशेष लक्ष देऊन मोठी दुरुस्ती करावी लागणार आहे. झीज पूर्ण भरून काढल्यानंतर मूर्तीवर विशेष रासायनिक लेप लावला जाईल.

या प्रक्रियेला 'वज्रलेप' असे म्हटले जाते. सध्या पुरातत्व विभाग मान्यताप्राप्त अत्याधुनिक रासायनिक संरक्षक लेपाची शिफारस करतो. या लेपनात प्रामुख्याने इपॉक्सी राळ, मूळ दगडाची भुकटी आणि पाणी न झिरपणारे सिलिकॉन आधारित पदार्थ वापरले जातात. या घटकांमुळे मूर्तीवर एक संरक्षक कवच तयार होते, ज्यामुळे भविष्यात दगडाची झीज रोखण्यास मदत होते.