नाणेफेक, खेळपट्टी आणि दव: जामठा मैदानावर सामना आधीच कसा ओळखायचा

जामठा येथील विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियमवर नेहमी येणाऱ्या कुणालाही विचारा, ते सांगतील की पहिला चेंडू पडण्याआधीच सामन्याचा निम्मा निकाल ठरलेला असतो. नाणेफेक, खेळपट्टीचा रंग, वर्धा रोडवरून येणारा संध्याकाळचा वारा आणि दोन्ही ड्रेसिंग रूममधले वातावरण, या सगळ्यातून काही ना काही सुगावा मिळतो. घरच्या मैदानावरचा आणखी एक व्यस्त हंगाम जवळ आलेला आहे. त्यामुळे नागपूरच्या मैदानाचे धडे घेत सामना सुरू होण्याआधी तो कसा वाचायचा, याचा सोपा मार्ग पाहू.

सुरुवात नाणेफेकीपासून करा, पण तिथेच थांबू नका. टेलिव्हिजनवर नाणेफेकीला बराच वेळ दिला जातो आणि ते योग्यही आहे. नाणेफेक जिंकली की कर्णधाराला आपल्या संघाला हव्या त्या परिस्थितीत खेळता येते. दिवसाच्या सामन्यात कोरडी खेळपट्टी असेल तर अनेक कर्णधार आधी फलंदाजी घेतात, कारण खेळपट्टी जीर्ण होण्याआधी धावा फलकावर लावता येतात. दिवस-रात्र सामन्यात निर्णय अनेकदा उलटा होतो, कारण मैदानावर दव पडल्यावर प्रकाशझोतात पाठलाग करणे सोपे होऊ शकते.

तरीही नाणेफेक ही फक्त सुरुवात आहे. नाणेफेक हरलेला मजबूत संघ तरीही मजबूतच असतो. नाणेफेक म्हणजे अपेक्षांना थोडा धक्का देणारी एक बाब माना, पूर्ण सामन्याचा निकाल नव्हे. नाणेफेकीच्या वेळी दोन्ही कर्णधार काय म्हणतात, तेही नीट ऐका.

खेळपट्टी स्थानिकासारखी वाचा. जामठ्याने गेल्या काही वर्षांत अशी ओळख कमावली आहे की इथली खेळपट्टी एका सामन्यापासून दुसऱ्या सामन्यापर्यंत स्वभाव बदलू शकते. इथे काही सामन्यांत फिरकीपटूंचा दबदबा राहिला, चेंडू सुरुवातीच्या षटकांपासूनच पकडून वळत होता. इतर वेळी खेळपट्टीने खरा उसळी देणारा पृष्ठभाग दिला आणि फलंदाजांना आत्मविश्वासाने फटके खेळता आले.

पडद्यावर खेळपट्टी दाखवली जाते किंवा समालोचक तिचे वर्णन करतात, तेव्हा काही गोष्टी लक्षात ठेवा. जास्त हिरवळ असलेली खेळपट्टी सुरुवातीला वेगवान गोलंदाजांना मदत करते, तर तपकिरी आणि कोरडी खेळपट्टी सामना पुढे जाईल तसा फिरकीला अनुकूल ठरते. भेगा आणि कोरडे पट्टे कसोटी सामन्यात पुढच्या दिवसांत जास्त ठळक होतात आणि फलंदाजी कठीण होते. कडक पृष्ठभागावर साधारणपणे चांगली उसळी आणि चेंडूला गती मिळते, ते फलंदाजांना आवडते. जामठा हे मोठे मैदान आहे, त्यामुळे यष्टीच्या बाजूला मोठे फटके मारणे लहान मैदानांसारखे सोपे नसते.

सर्वात चांगली सवय म्हणजे खेळपट्टीच्या अहवालाची तुलना पहिल्या काही षटकांतल्या प्रत्यक्ष खेळाशी करणे. पहिल्या तासात चेंडू जोरात वळत असेल तर तुमचा अंदाज लगेच बदला.

दव, हवामान आणि नागपूरची संध्याकाळ यांचाही विचार करा. थंडीच्या महिन्यांत नागपुरात रात्री उशिरापर्यंत सामना पाहिलेल्या कुणालाही दव किती जड पडते हे माहीत आहे. गवतावर ओलावा बसला की चेंडू निसरडा होतो आणि पकडायला कठीण जातो. फिरकीपटूंना चेंडू वळवणे अवघड जाते आणि वेगवान गोलंदाजांना नियंत्रण राखणे जड जाते. फलंदाजांना मात्र चेंडू छान घसरत येतो असे अनेकदा वाटते.

म्हणूनच दिवस-रात्र पांढऱ्या चेंडूच्या सामन्यांत कर्णधार वारंवार आधी गोलंदाजी घेतात. हा फायदा खात्रीचा नाही, पण अनुभवी चाहते त्यावर लक्ष ठेवतात. आर्द्रता, संध्याकाळचे अपेक्षित तापमान आणि पावसाची शक्यता यासाठी हवामानाचा अंदाज तपासा. पावसामुळे कमी झालेल्या सामन्यात पाठलागाचे गणित पूर्णपणे बदलू शकते, म्हणून सुधारित लक्ष्य कसे ठरते हे सामन्याआधी जाणून घेणे चांगले.

संघाचा फॉर्म आणि निवडलेला संघ यावरही नजर ठेवा. फॉर्म हा सर्वाधिक चर्चेचा घटक आहे आणि कधी कधी सर्वाधिक गैरसमज होणारा. शेवटचे काही सामने जिंकलेला संघ आत्मविश्वासात असतो, पण फक्त निकालांपलीकडे पाहणे उपयोगी ठरते. धावा कोण करत आहे? मुख्य गोलंदाज तंदुरुस्त आणि ताजेतवाने आहेत की त्यांच्यावर कामाचा मोठा भार आहे? एखादा महत्त्वाचा खेळाडू नुकताच दुखापतीतून परतला आहे का?

नाणेफेकीच्या वेळी जाहीर होणारा अंतिम अकरा खेळाडूंचा संघ परिस्थितीचा अंदाज संघाने कसा घेतला हे सांगतो. जादा फिरकीपटू म्हणजे संघाला चेंडू वळेल अशी अपेक्षा आहे. जादा वेगवान गोलंदाज म्हणजे त्यांना खेळपट्टीत किंवा आकाशातील परिस्थितीत काहीतरी दिसले आहे. दोन्ही संघांनी खूप वेगळे संयोजन निवडले असेल तर त्यांनी एकाच खेळपट्टीबद्दल वेगळे निष्कर्ष काढले आहेत आणि कोण बरोबर होते हे पहिले सत्र सांगेल.

मोठी नावे तिकिटे विकतात, पण सामने ठरवतात ते आमनेसामने येणारे खेळाडू. वेगवान गोलंदाजीविरुद्ध उत्तम फॉर्मात असलेला फलंदाज वळणाऱ्या खेळपट्टीवर डावखुऱ्या फिरकीपुढे अडचणीत येऊ शकतो. नव्या चेंडूने चमकणारा गोलंदाज दव आल्यावर कमी प्रभावी ठरू शकतो. सामन्याआधी निकाल घडवू शकतील अशा दोन-तीन वैयक्तिक लढतींचा विचार करा, मग तुम्ही जामठ्याच्या स्टँडमधून पाहत असा किंवा धरमपेठेतल्या घरून.

आता अनेक चाहते संघाच्या बातम्यांसोबत सामन्यापूर्वीचे ऑड्सही पाहतात, मुख्यतः कुतूहलापोटी. नाणेफेक, खेळपट्टी, हवामान आणि दोन्ही संघांचा फॉर्म या सगळ्या घटकांचा बाजार कसा अर्थ लावतो, याचा ऑड्स हा साधारण सारांश असतो. नाणेफेकीनंतर किंवा संघ जाहीर झाल्यावर ऑड्स झपाट्याने बदलले तर सहसा नवी माहिती त्यात धरली गेली आहे असे दिसते. ऑड्स म्हणजे भाकीत नव्हे आणि सामना लक्षपूर्वक पाहण्याला ते पर्याय ठरत नाहीत. सर्वोत्तम पद्धतीने वाचलेला सामनाही सुटलेला झेल किंवा एखादे प्रेरित षटक उलटवून टाकू शकतो.

पुढच्या मोठ्या सामन्याआधी हे पाच प्रश्न स्वतःला विचारा. नाणेफेक कोण जिंकले, त्यांनी काय निवडले आणि का? खेळपट्टी कशी दिसते आणि इथल्या अलीकडच्या सामन्यांत ती कशी खेळली? दिवसाच्या उत्तरार्धात दव किंवा पाऊस भूमिका बजावण्याची शक्यता आहे का? मुख्य खेळाडू कसे खेळत आहेत आणि कुणाला दुखापत आहे का? कोणत्या दोन-तीन वैयक्तिक लढती सामना फिरवू शकतात? याची उत्तरे शोधली की पंच मैदानात उतरण्याआधीच तुम्ही जामठ्याच्या अनुभवी प्रेक्षकांसारखा सामना वाचू लागाल.

हा मजकूर १८ वर्षे आणि त्यावरील वाचकांसाठी आहे. कोणत्याही प्रकारच्या सट्टेबाजीत सहभागी होण्याचे ठरवले तर जबाबदारीने खेळा, मर्यादा ठरवा आणि त्याला मनोरंजन माना, कमाईचे साधन नाही.