ओटी, आहेर, दुखवटा, गारवा, परडी, वाण... महाराष्ट्रातील रीतिरिवाजांच्या परंपरा आणि नियम काय सांगतात?

महाराष्ट्रातील अनेक घरांमध्ये लग्नकार्य, सण-समारंभ आणि सुख-दुःखाच्या क्षणी काही ठरलेले रीतिरिवाज आजही जपले जातात. ओटी भरणे, आहेर करणे, दुखवटा देणे, गारवा आणणे, परडी सोडणे आणि वाण देणे या प्रथांमागे केवळ धार्मिक श्रद्धा नाही, तर नाती जपणे, परंपरा टिकवणे, मान-सन्मान व्यक्त करणे आणि गरजेच्या वेळी कुटुंबाला आधार देणे हा भावही दिसतो. या रीतिरिवाजांचे कुठलेही एकच ठरलेले नियम नाहीत, तर गाव-खेडे, प्रदेश, जात-समुदाय आणि प्रत्येक कुटुंबाच्या परंपरेनुसार त्यांच्या पद्धतीत फरक आढळतो.

सुवासिनीचा सन्मान करण्यासाठी ओटी भरण्याची प्रथा प्रचलित आहे. यात तांदूळ, हळकुंड, नारळ, फळे, खण किंवा वस्त्र, वस्त्राची पिसे आणि काही ठिकाणी दक्षिणाही दिली जाते. अधिक मासात विवाहित मुलगी आईची ओटी भरते, तर श्रावणातल्या शुक्रवारी घरोघरी हळदीकुंकवाचे आयोजन करून ओटी भरण्याचा कार्यक्रम होतो. छोट्या हळदीकुंकवापासून मोठ्या लग्नसमारंभांपर्यंत ही प्रथा आजही सर्रास दिसते. नारळ अपत्यप्राप्तीसाठी शुभ मानला जातो, तर कुमारिका आणि विधवा स्त्रियांना वस्त्र किंवा वस्त्राचे पीस आणि तांदूळ किंवा गहू देण्याची पद्धत आहे. पश्चिम महाराष्ट्रात सांगली, सातारा, कोल्हापूर भागात द्राक्षबागांचीही ओटी भरली जाते; पाच किंवा सात सुवासिनी एकत्र येऊन द्राक्षांच्या पाच झाडांना हळदीकुंकू लावतात आणि त्यातील एका झाडाला साडी नेसवतात, तयार झालेले द्राक्षांचे घड प्रत्येकीच्या ओट्यात ठेवले जातात. राज्याच्या अनेक भागांत नदीलाही साडी नेसवून, हळदीकुंकू लावून ओटी भरण्याची प्रथा आढळते.

शुभप्रसंगी नातेवाईक किंवा जवळच्या व्यक्तीला भेटवस्तू, रोख रक्कम किंवा उपयोगाची वस्तू देऊन सन्मान करणे याला आहेर करणे म्हणतात. लग्नात वधू-वर, त्यांचे आई-वडील किंवा जवळच्या नातेवाईकांना आहेर देण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आहे. स्त्रियांसाठी साडी-ओटी तर पुरुषांसाठी टॉवेल, टोपी आणि कापड दिले जाते; काही ठिकाणी पुरुषांना शाल-श्रीफळ म्हणजे शाल आणि नारळ, तर मान-सन्मानासाठी फेटा बांधण्याचीही प्रथा आहे. रोख रक्कम बंद पाकीट किंवा लिफाफ्यात देण्याची पद्धत रुजलेली आहे. काळानुसार आहेराचे स्वरूप बदलत गेले असून वस्तूच्या किमतीपेक्षा त्यामागची आपुलकी आणि नात्याचा मान महत्त्वाचा मानला जातो. काही भागांत बोअरवेल किंवा विहीर बांधल्यावर तिलाही आहेराची साडी अर्पण केली जाते.

शोकप्रसंगी नातलग, मित्र किंवा शेजाऱ्यांच्या घरी जाऊन कुटुंबाला धीर देणे, शांतपणे श्रद्धांजली देणे आणि गरजेच्या वेळी मदत करणे याला दुखवटा देणे म्हटले जाते. निधन झालेल्या घरात काही दिवस स्वयंपाक होत नाही आणि शुभप्रसंग साजरा केला जात नाही, अशी प्रथा काही ठिकाणी आहे. त्यामुळे ग्रामीण भागात अजूनही नातलग किंवा मित्रपरिवार त्या घरी जेवण, चहापाणी घेऊन जातात. पश्चिम महाराष्ट्राच्या काही ग्रामीण भागांत शेजारी आणि नातलग तब्बल तेरा ते पंधरा दिवस रोज सकाळचे आणि रात्रीचे जेवण आपल्या घरून बनवून घेऊन जातात आणि शोकाकुल कुटुंबाबरोबर बसून जेवतात. शहरी धावपळीच्या जीवनात ही प्रथा हळूहळू कमी होत असल्याचे दिसते.

ग्रामीण महाराष्ट्रात गारवा आणणे किंवा गारवा नेणे ही प्रथा प्रचलित आहे, ज्याचा अर्थ वातावरणात, शरीरात आणि मनात थंडावा निर्माण करणे असा होतो. लग्नापूर्वी वधूपक्षाकडून वरपक्षाकडे आणि वरपक्षाकडून वधूपक्षाकडे गारवा दिला जातो, ज्यात दहीभात, केळी, आंबील, मुगाचे पदार्थ यांसारखे शरीराला थंडावा देणारे पदार्थ असतात. लग्नाशिवाय घराचे भूमिपूजन, बोअर किंवा विहिरीचे पाणीपूजन, चौकटपूजन आणि वास्तुशांतीलाही गारवा नेण्याची रूढ पद्धत आहे, यात आंबील, फळे, पुरणपोळ्या, दहीभात यांचा समावेश असतो. घराच्या बांधकामाच्या पूजनासाठीचा गारवा बहिणींनी किंवा आत्यांनी आणायचा असतो अशी मान्यता आहे, आणि वास्तू बांधताना दहीभात वास्तूच्या चारही बाजूंनी शिंपडला जातो, ज्यामुळे वास्तू शांत होते असे मानले जाते.

ग्रामीण भागात विहीर, ओढा, नदी, तलाव, शेततळे किंवा बोअरवेल अशा जलस्रोतांच्या ठिकाणी परडी सोडण्याची प्रथा पाहायला मिळते. गव्हाची, ज्वारीची ताटे किंवा चिपाडे पंचकोनी किंवा सप्तकोनी सुतळीने बांधून त्यावर पुरणपोळ्यांचा नैवेद्य, सात केळी, सात सुपारी, सात लवंग, सात हळकुंड, सात दिवे आणि सात गव्हाचे मुटके प्रसाद म्हणून ठेवले जातात. जलस्रोतांमध्ये सात आसरा म्हणजे सात देवता असतात, अशी मान्यता असल्याने त्यांना संतुष्ट करण्यासाठी किंवा जलस्रोतात कोणाचा बळी जाऊ नये म्हणून ही परडी सोडली जाते. काही ठिकाणी परडीवरील नैवेद्य प्रसाद म्हणून ग्रहण केला जातो आणि जलस्रोताला नारळही फोडला जातो. आजारपण घालवण्यासाठीही परडी सोडण्याची प्रथा असून काही मान्यतांनुसार फक्त पुरुषच ही परडी पाण्याच्या ठिकाणी सोडू शकतात.

हळदीकुंकू, मकरसंक्रांत किंवा इतर धार्मिक प्रसंगी सुवासिनी आणि नवविवाहितांमध्ये वाण देण्याची प्रथा प्रचलित आहे, ज्यात फळे, धान्य, सौभाग्यवस्तू किंवा उपयोगाच्या वस्तू देऊन परस्पर शुभेच्छा व्यक्त होतात. अधिक मासात ब्राम्हणाला ताटात अनारसे, निरांजने, बत्तासे दिले जातात. मकरसंक्रांतीत जावयाला चांदी-सोन्याच्या वस्तू, चांदीच्या वाटीत तिळगूळ आणि सुनेला हलव्याचे दागिने दिले जातात. काही परंपरांमध्ये वाण देताना पदराच्या टोकाचा आधार घेण्याची पद्धत सांगितली जाते, तर दसऱ्याला जावयाला आपट्याचे सोन्याचे पान वाण म्हणून दिले जाण्याचीही परंपरा आहे.

ही सर्व प्रथा-परंपरा श्रद्धा आणि संस्कृतीचा भाग असल्याने प्रत्येक घरात, प्रत्येक भागात त्या अगदी एकसारख्या पद्धतीने पाळल्या जातील असे नाही. त्यामुळे कुटुंबाची परंपरा, स्थानिक रूढी आणि प्रसंगाचा संदर्भ समजून घेऊनच हे विधी केले जातात.