नाथपरंपरेचे आद्यगुरू मच्छिंद्रनाथ: गोरक्षनाथांचे गुरू आणि मायंबाचे समाधीस्थान

भारतीय संतपरंपरेत नाथ संप्रदायाला फार महत्त्वाचे स्थान आहे. योगसाधना, आत्मज्ञान, हठयोग, गुरुभक्ती आणि अध्यात्म यांच्या मदतीने सामान्य माणसाला आत्मोन्नतीची वाट दाखवणारी ही परंपरा देशभर पसरली. या नाथपरंपरेचे आद्यगुरू म्हणून श्री सद्गुरू मच्छिंद्रनाथ महाराज, म्हणजेच मत्स्येंद्रनाथ यांचे नाव श्रद्धेने घेतले जाते. नवनाथांमध्ये त्यांना पहिले स्थान आहे. पुढे गुरू गोरक्षनाथांसारख्या थोर योगींच्या कामामुळे त्यांच्या परंपरेला व्यापक रूप मिळाले.

मच्छिंद्रनाथांच्या जन्माबद्दल अनेक आख्यायिका सांगितल्या जातात. त्यातील एका प्रसिद्ध कथेनुसार त्यांचा संबंध मत्स्य, म्हणजे माशाशी जोडला जातो. समुद्रात भगवान शिव माता पार्वतींना योगविद्या आणि अध्यात्मातले गूढ ज्ञान सांगत होते, तेव्हा एका माशाने तो संवाद ऐकला. त्या दिव्य ज्ञानाचा संस्कार त्याच्यावर झाला आणि त्यातून पुढे मच्छिंद्रनाथांचा अवतार झाला, अशी नाथपरंपरेत श्रद्धा आहे.

त्यांच्या काळाबद्दल विद्वानांची मते वेगवेगळी आहेत. साधारण इसवी सनाच्या दहाव्या शतकाच्या आसपासच्या काळाशी त्यांचा संबंध जोडला जातो. मात्र त्यांच्या आयुष्याशी अनेक आख्यायिका, लोकपरंपरा आणि धार्मिक श्रद्धा जोडलेल्या असल्याने चरित्रातील प्रत्येक गोष्टीचा ऐतिहासिक संदर्भ वेगळा तपासावा लागतो.

मच्छिंद्रनाथांनी योगसाधना आणि आध्यात्मिक साधनेचा मार्ग अधिक लोकांपर्यंत नेला. त्यांच्या परंपरेत शरीर, प्राण, मन आणि चैतन्य यांचा एकमेकांशी असलेला संबंध समजून घेण्याला महत्त्व आहे. योग म्हणजे नुसता शारीरिक व्यायाम नाही, तर आत्मज्ञानाकडे जाणारा रस्ता आहे, ही भूमिका नाथपंथाच्या विचारांत दिसते.

हठयोग, तंत्रसाधना आणि कौलमार्ग यांच्याशी मच्छिंद्रनाथांचे नाव जोडले जाते. परंपरेनुसार 'कौलज्ञाननिर्णय' हा संस्कृत ग्रंथ त्यांच्या नावावर सांगितला जातो. या ग्रंथपरंपरेत साधना, योग आणि आध्यात्मिक ज्ञानाच्या वेगवेगळ्या बाजूंचे विवेचन आहे. नाथसंप्रदायाच्या पुढच्या वाटचालीत मच्छिंद्रनाथांनी घातलेला पाया अतिशय महत्त्वाचा ठरला आणि त्यांची शिकवण पुढे त्यांच्या शिष्यपरंपरेतून पसरली.

त्यांचे सर्वांत प्रसिद्ध शिष्य म्हणजे गुरू गोरक्षनाथ. भारतीय योगपरंपरेच्या इतिहासात गोरक्षनाथांचे नाव फार मोठे आहे. मच्छिंद्रनाथांकडून मिळालेले योगज्ञान आणि साधनेची परंपरा त्यांनी पुढे मोठ्या प्रमाणावर वाढवली. नाथसंप्रदायात गुरू आणि शिष्य यांचे नाते अतिशय पवित्र मानले जाते.

महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेवर नाथपंथाचा प्रभाव मोठा आहे. राज्यातल्या अनेक भागांत नाथसंप्रदायाशी संबंधित स्थळे, मंदिरे, मठ आणि समाधीस्थाने आहेत. मच्छिंद्रनाथांच्या नावाशी जोडलेल्या अनेक स्थानिक परंपरा आजही श्रद्धेने जपल्या जातात. बीड जिल्ह्यातील आष्टी तालुक्यातील मायंबा (सावरगाव) हे मच्छिंद्रनाथांच्या परंपरेतले अतिशय महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र मानले जाते. तेथे श्री मच्छिंद्रनाथ महाराजांचे संजीवन समाधीस्थान असल्याची श्रद्धा आहे.

सावरगाव परिसरातील मायंबा हे मच्छिंद्रनाथांच्या भक्तांसाठी श्रद्धेचे ठिकाण आहे. तेथील समाधी मंदिर नाथभक्तांसाठी विशेष महत्त्वाचे आहे. 'संजीवन समाधी' ही भारतीय संतपरंपरेतील अतिशय गूढ आणि श्रद्धेची संकल्पना आहे. संताने योगसाधनेच्या उच्च अवस्थेत देह ठेवून समाधी घेतली, अशी त्यामागची धार्मिक भावना आहे. म्हणून अशा समाधीस्थळांकडे फक्त स्मृतिस्थळ म्हणून न पाहता साधना, श्रद्धा आणि गुरुतत्त्वाचे केंद्र म्हणून पाहिले जाते. मायंबा येथे मच्छिंद्रनाथ महाराजांच्या दर्शनासाठी वेगवेगळ्या भागांतून भाविक येतात.

मच्छिंद्रनाथांशी संबंधित धार्मिक उत्सव आणि यात्रा हे नुसते धार्मिक कार्यक्रम नाहीत, तर स्थानिक लोकजीवनाचा अविभाज्य भाग आहेत. यात्रेच्या निमित्ताने अनेक गावांतील भाविक एकत्र येतात. पूजा, दर्शन, भजन, कीर्तन आणि धार्मिक विधी यांतून नाथपरंपरेची आठवण पुढच्या पिढ्यांपर्यंत पोहोचते.