नागपूरमध्ये पितृपक्षात बसतो मस्कऱ्या गणपती, उत्सवाला २३९ वर्षांचा इतिहास

गणेशोत्सव म्हटला की भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला सुरू होऊन अनंत चतुर्दशीला संपणारा उत्सव डोळ्यांसमोर येतो. नागपूरमध्ये मात्र एक गणपती नेहमीच्या उत्सवानंतर, पितृपक्षात बसवला जातो. त्याचे नाव मस्कऱ्या गणपती. त्याला हाडपक्या गणपती असेही म्हणतात. या उत्सवाला तब्बल २३९ वर्षांचा इतिहास आहे.

ही परंपरा नागपूरच्या भोसले राजघराण्याशी जोडलेली आहे. ती फक्त धार्मिक श्रद्धेची नाही, तर इतिहास, राजवैभव, लोककला आणि सामाजिक जीवन यांचा संगम आहे, असे सांगितले जाते. काळ बदलला, उत्सवाचे स्वरूप बदलले, नागपूर शहर वाढले, तरी पितृपक्षातील या गणेशोत्सवाची परंपरा आजही जपली जाते.

या उत्सवाची सुरुवात इ.स. १७८७ मध्ये झाल्याचे सांगितले जाते. नागपूरचे तेव्हाचे राजे श्रीमंत खंडोजी महाराज भोसले, म्हणजेच चिमणाबापू, बंगालच्या स्वारीवर गेले होते. तिथे विजय मिळवून ते नागपूरला परतले. पण तोपर्यंत भाद्रपदातला नेहमीचा गणेशोत्सव संपला होता. गणपतीची स्थापना आणि विसर्जन दोन्ही झाले होते. उत्सवाला मुकल्याची राजांना खंत होती आणि बंगालच्या विजयाचा आनंदही साजरा करायचा होता.

राजपुरोहितांच्या सल्ल्याने या दोन्ही भावनांचा मेळ घालण्याचा निर्णय झाला. नेहमीचा काळ उलटून गेला असला तरी पितृपक्षात गणपती बसवून उत्सव साजरा करण्याची परंपरा तेव्हापासून सुरू झाली. पुढे हा उत्सव नागपूरच्या सांस्कृतिक इतिहासातला वेगळा अध्याय ठरला.

नावामागेही एक गंमत आहे. त्या काळात उत्सवात फक्त धार्मिक कार्यक्रम होत नसत. लोकांच्या मनोरंजनासाठी नकला, लावण्या, पोवाडे, खडी गंमत आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रम होत. विनोद, थट्टा-मस्करी यांना त्यात खास जागा असे. या मस्करीच्या परंपरेतून गणपतीला मस्कऱ्या गणपती हे नाव पडल्याचे सांगितले जाते. विदर्भाच्या बोलीभाषेत पितृपक्षाला हाडपक म्हणतात, म्हणून या काळात बसणारा गणपती हाडपक्या गणपती म्हणूनही ओळखला जातो. म्हणजे एकाच गणपतीची ही दोन नावे आहेत.

साधारणपणे गणेशोत्सव भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला सुरू होतो. मस्कऱ्या गणपतीची स्थापना मात्र भाद्रपद कृष्ण पक्षात, म्हणजे पितृपक्षात होते. साधारण भाद्रपद कृष्ण चतुर्थीच्या आसपास ती केली जाते. उत्सव काही दिवस चालतो. महाप्रसाद आणि इतर धार्मिक कार्यक्रमांनंतर विसर्जनाने त्याची सांगता होते. नेहमीच्या गणेशोत्सवाची धामधूम ओसरल्यावर नागपूरमध्ये पुन्हा एकदा गणेशभक्तीचे आणि उत्साहाचे वातावरण तयार होते.

या उत्सवाचे मूळ केंद्र नागपूरच्या सिनियर भोसले राजवाड्याच्या महाल परिसराशी संबंधित आहे. राजेशाही संपली, सामाजिक परिस्थिती बदलली आणि शहरात आधुनिकता आली, तरी उत्सवाचे ऐतिहासिक महत्त्व कमी झाले नाही. आज हा उत्सव महाराजा ऑफ नागपूर ट्रस्टच्या माध्यमातून पुढे नेला जात असल्याचे सांगितले जाते. हा वारसा पुढच्या पिढ्यांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न सुरू आहे.

मूर्तीचे स्वरूपही या उत्सवाचे आकर्षण राहिले आहे. पूर्वी ही मूर्ती १८ हातांची आणि सुमारे २१ फूट उंच असल्याचे सांगितले जाते. २००५ नंतर मूर्तीची उंची कमी करण्यात आली आहे. मूर्तीच्या भव्यतेमागे जवळपास अडीच शतकांचा इतिहास आहे.