देवाला वाहिलेला हार कधी काढायचा? दारावर तोरण म्हणून लावणे का टाळावे

हिंदू धर्मात देवपूजेला अत्यंत पवित्र आणि महत्त्वाचे स्थान आहे. देवाला फुले, हार, पत्री, तुळस, बेलपत्र, नैवेद्य अशा गोष्टी श्रद्धेने अर्पण केल्या जातात. पूजा झाल्यानंतर या वस्तूंचे काय करायचे, त्या किती वेळ देवाजवळ ठेवायच्या आणि त्यांचा पुन्हा वापर करता येतो का, असे प्रश्न अनेकांना पडतात.

देवाला घातलेला फुलांचा हार कधी काढायचा, तो दुसऱ्या दिवशी पुन्हा वापरता येतो का, दारावर लावता येतो का आणि निर्माल्याची योग्य विल्हेवाट कशी लावायची, हे ते मुख्य प्रश्न आहेत. या प्रश्नांकडे धार्मिक भावनेबरोबरच स्वच्छता आणि पर्यावरणाच्या दृष्टीनेही पाहणे आवश्यक आहे. यावर धर्मशास्त्रात काय सांगितले आहे, ते पाहू.

घरच्या रोजच्या पूजेत देवाला ताजा फुलांचा हार अर्पण केला असेल, तर तो कायम देवाच्या गळ्यात ठेवण्याची गरज नाही. साधारणपणे दुसऱ्या दिवशीची पूजा सुरू करण्यापूर्वी आदल्या दिवसाचा हार काढणे योग्य मानले जाते. हार अजून ताजा दिसत असला, तरी देवाला अर्पण केल्यानंतर तो निर्माल्य होतो. म्हणून नवीन पूजेच्या वेळी देवाला पुन्हा ताजी फुले किंवा नवीन हार वाहण्याची परंपरा आहे.

उष्ण हवामान, उन्हाळा किंवा घरातील वातावरणामुळे काही फुले एका दिवसातच कोमेजतात. अशा वेळी दुसऱ्या दिवसापर्यंत थांबण्याची गरज नाही. फुले सुकलेली, कोमेजलेली किंवा खराब होऊ लागलेली दिसली, तर हार आधीच काढावा. पूजेच्या जागी स्वच्छता राखणे हाही भक्तीचाच एक भाग आहे, असे सांगितले जाते.

एकदा काढलेला हार पुन्हा देवाला वाहण्यासाठी वापरण्याची प्रथा सहसा नाही. देवपूजेत ताजी आणि शुद्ध सामग्री अर्पण करण्याला महत्त्व दिले जाते. मात्र हार काढल्यानंतर त्याचा काहीच उपयोग करता येत नाही, असा याचा अर्थ नाही. तो निर्माल्य म्हणून आदराने हाताळावा आणि योग्य पद्धतीने वापरावा किंवा त्याची विल्हेवाट लावावी.

अनेक घरांमध्ये विचारला जाणारा प्रश्न म्हणजे देवाचा हार मुख्य दरवाजाला लावावा का. देवाला घातलेला हार काढून तो मुख्य दरवाजाला तोरणासारखा पुन्हा लावणे टाळावे, असे सांगितले आहे. यामागे दोन महत्त्वाचे विचार आहेत.

पहिला विचार धार्मिक आहे. देवाला अर्पण केलेली फुले आणि हार निर्माल्य मानले जातात. ते पुन्हा सजावटीसाठी वापरण्यापेक्षा त्यांचा सन्मानपूर्वक निपटारा करण्याची परंपरा आहे.

दुसरा विचार स्वच्छतेचा आहे. दरवाजावर लावलेल्या हाराला धूळ, प्रदूषण आणि येणाऱ्या-जाणाऱ्या लोकांचा संपर्क होतो. त्यामुळे पूजेसाठी वापरलेल्या निर्माल्याचा असा पुनर्वापर टाळणे अधिक योग्य. मुख्य दरवाजासाठी वेगळे ताज्या फुलांचे तोरण, आंब्याची पाने किंवा इतर पारंपरिक सजावट वापरावी.

देवाला वाहिलेली फुले, हार, पत्री अशा गोष्टी म्हणजे निर्माल्य. त्या कचऱ्यात किंवा रस्त्यावर टाकण्याऐवजी शक्यतो आदराने आणि पर्यावरणाला हानी न होईल अशा पद्धतीने त्यांचा निपटारा करावा.

देवाला अर्पण केलेल्या प्रत्येक वस्तूला एकाच पद्धतीने हाताळले जात नाही. नैवेद्य प्रसाद म्हणून स्वीकारला जातो, तर देवाला वाहिलेली फुले, हार, पत्री पूजा संपल्यानंतर निर्माल्य म्हणून ओळखली जातात. म्हणून निर्माल्याला कचरा समजून कुठेही फेकणे योग्य नाही आणि त्याच्या नावाखाली पर्यावरणाला हानी पोहोचवणेही योग्य नाही. श्रद्धा आणि पर्यावरणाची जपणूक यांचा सुंदर मेळ घालणे ही आजच्या काळाची गरज आहे.

हार काढताना त्याकडे फक्त जुना हार म्हणून न पाहता, श्रद्धेने अर्पण केलेले निर्माल्य आहे अशी भावना ठेवावी. त्याचा योग्य सन्मान राखून, पर्यावरणाला हानी न पोहोचवता निपटारा करणे हीच खरी भक्ती ठरते.

शेवटी, देवाला ताजेपणा अर्पण करणे आणि निसर्गाला स्वच्छता परत देणे, या दोन्ही गोष्टी पूजाविधी अधिक अर्थपूर्ण करतात. श्रद्धा, शास्त्रपरंपरा आणि आजची पर्यावरणाची जाणीव यांचा मेळ साधला, तर देवपूजेची पवित्रता अधिक व्यापक अर्थाने जपता येते.

धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई अशा विषयांवरील लेख केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.