रावण, बळी आणि दुर्योधन: तिघांचे शेवट वेगळे, कथांचा धार्मिक आशयही वेगळा

भारतीय पुराणपरंपरेत देव, भक्ती, धर्म, अधर्म, अहंकार आणि कर्म यांचे नाते अतिशय बारकाईने मांडले आहे. फक्त देवाची उपासना केली म्हणून माणसाचे प्रत्येक कर्म धर्माला धरून ठरत नाही. माणूस कितीही सामर्थ्यवान, विद्वान किंवा भक्त असला आणि त्याच्या वागण्यातून धर्माचा ऱ्हास होत असेल, तर त्याचे परिणाम त्याला भोगावे लागतात. रावण, बळीराजा आणि दुर्योधन ही याची तीन वेगवेगळ्या प्रकारची उदाहरणे म्हणून पाहता येतात.

या तिघांच्या कथांमध्ये एक समान धागा दिसतो. सामर्थ्य, भक्ती आणि वैभव असूनही अहंकारामुळे किंवा परिस्थितीजन्य अधर्मामुळे त्यांच्या आयुष्याला निर्णायक वळण मिळाले. पण तिघांचे शेवट सारखे झाले नाहीत. रावणाचा वध झाला, बळीला पाताळाचे राज्य मिळाले आणि दुर्योधनाचा वध धर्मयुद्धात भीमाच्या हातून झाला. म्हणूनच 'देवाने भक्ताचा पराभव केला' एवढ्यावरच या कथा न थांबवता त्यांच्या धार्मिक आणि नैतिक आशयाचा विचार करणे जास्त महत्त्वाचे ठरते.

रामायणातील रावण हे फार गुंतागुंतीचे पात्र आहे. तो फक्त लंकेचा राजा किंवा रामाचा शत्रू नव्हता. त्याचे वर्णन विद्वान, पराक्रमी, तपस्वी आणि भगवान शिवाचा मोठा भक्त असेही केले जाते. कठोर तपश्चर्या करून त्याने ब्रह्मदेवाकडून वर मिळवले होते. त्याला वेद-शास्त्रांचे ज्ञान होते आणि त्याच्या सामर्थ्यामुळे देव, दानव आणि अनेक राजे त्याला घाबरत होते.

या चांगल्या बाजूइतकाच त्याचा अहंकारही मोठा होता. सत्ता आणि सामर्थ्य वाढत गेले, तसा स्वतःच्या शक्तीवरचा त्याचा विश्वास अहंकारात बदलत गेला. त्याच्या आयुष्यातील निर्णायक घटना म्हणजे सीतेचे हरण. हे केवळ एका स्त्रीचे अपहरण नव्हते, तर अधर्माचे कृत्य होते. त्यानंतर श्रीराम आणि रावण यांच्यातला संघर्ष टळणारा राहिला नाही. राम हे विष्णूचे अवतार मानले जातात. रामायणपरंपरेनुसार धर्माचे रक्षण आणि अधर्माचा नाश करण्यासाठी त्यांनी रावणाविरुद्ध युद्ध केले. लंकेच्या युद्धात रावणाचा पराभव झाला आणि श्रीरामांच्या हातून त्याचा वध झाला.

महाबली म्हणजेच बळीराजा हे रावणापेक्षा वेगळे पात्र आहे. बळी हा प्रल्हादाचा नातू आणि विरोचनाचा पुत्र मानला जातो. प्रल्हादाप्रमाणेच त्याच्यातही विष्णुभक्तीची परंपरा होती. तो अतिशय पराक्रमी आणि दानशूर राजा म्हणून ओळखला जातो. आपल्या सामर्थ्याने त्याने मोठे साम्राज्य उभे केले आणि स्वर्गावरही वर्चस्व मिळवले. त्यामुळे देवांचे स्थान आणि इंद्रपद धोक्यात आले.

त्या वेळी भगवान विष्णूंनी वामन अवतार घेतला. लहान ब्राह्मण बालकाच्या रूपात वामन बळीच्या यज्ञस्थळी आले आणि त्यांनी बळीकडे फक्त तीन पावलांएवढी भूमी मागितली. दानशूर बळीने ही मागणी मान्य केली. मग वामनांनी विराट रूप घेतले. पहिल्या पावलात पृथ्वी आणि दुसऱ्या पावलात स्वर्ग व्यापला. तिसरे पाऊल ठेवायला जागाच उरली नाही, तेव्हा बळीने आपले मस्तक पुढे केले आणि तिसरे पाऊल मस्तकावर ठेवण्याची विनंती केली.

या कथेत सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे वामनांनी बळीचा वध केला नाही. उलट बळीची भक्ती, दानशीलता आणि समर्पण यामुळे त्याला विशेष स्थान मिळाले. पुराणपरंपरेनुसार त्याला सुतल लोकाचे राज्य देण्यात आले आणि भगवान विष्णू त्याचे रक्षण करण्यासाठी तिथे राहिले. वामनावताराचा एक अर्थ असा घेतला जातो की सत्ता आणि सामर्थ्य कितीही मोठे असले, तरी ते शेवटी धर्माच्या मर्यादेत असले पाहिजे. बळीने शेवटी स्वतःचे सर्वस्व अर्पण केले, म्हणून भारतीय लोकपरंपरेत त्याची कथा आदराने लक्षात राहिली.

महाभारतातील दुर्योधनाचे व्यक्तिमत्त्वही अनेक पदरी आहे. तो कुरुवंशातील राजपुत्र, पराक्रमी योद्धा आणि गदायुद्धात निपुण होता. काही परंपरांमध्ये त्याचे वर्णन भगवान शिवाची उपासना करणारा असेही केले जाते. पण त्याचा सगळ्यात ठळक गुण म्हणजे सत्तेची तीव्र आकांक्षा आणि पांडवांविषयीचा द्वेष. हस्तिनापूरच्या राजसत्तेवर आपला अधिकार आहे, असे त्याला वाटत होते. पांडवांना तो सतत प्रतिस्पर्धी मानत राहिला. लाक्षागृहाचे षड्यंत्र, द्यूताचा प्रसंग, वनवास आणि त्यानंतरचा संघर्ष यामुळे दोन्ही पक्षांतली दरी वाढत गेली.

महाभारतातील सर्वांत वेदनादायी प्रसंगांपैकी एक म्हणजे द्यूतसभेत झालेला द्रौपदीचा अपमान. त्यामुळे संघर्ष आणखी तीव्र झाला. श्रीकृष्णांनी युद्ध टाळण्यासाठी प्रयत्न केले. पांडवांच्या वतीने अगदी मर्यादित मागणीही करण्यात आली, पण दुर्योधनाने तडजोड स्वीकारली नाही. परिणामी कुरुक्षेत्रावर महायुद्ध झाले.

या युद्धात श्रीकृष्ण स्वतः शस्त्र न उचलता अर्जुनाचे सारथ्य आणि मार्गदर्शन करत होते. दुर्योधनाचा शेवटचा सामना भीमाशी गदायुद्धात झाला. युद्धाच्या अखेरीस भीमाने दुर्योधनाच्या मांडीवर प्रहार केला आणि दुर्योधनाचा पराभव झाला. त्याचा अंत रामाच्या किंवा विष्णूच्या प्रत्यक्ष अवताराच्या हातून झाला नाही, म्हणून त्याची कथा रावणाच्या कथेसारखी नाही. इथे श्रीकृष्णांची भूमिका धर्माच्या बाजूने मार्गदर्शक आणि रणनीतीकाराची आहे आणि दुर्योधनाचा वध भीमाच्या हातून होतो.

तिन्ही कथा एकत्र पाहिल्या, तर भारतीय पुराणपरंपरेतला एक महत्त्वाचा विचार समोर येतो, तो म्हणजे भक्ती ही फक्त बाह्य उपासनेपुरती मर्यादित नाही, ती आचरणाशीही जोडलेली आहे. देवभक्ती आणि नैतिक आचरण भारतीय परंपरेत एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे केलेले नाहीत. भक्ती माणसाला शक्ती देऊ शकते, पण त्या शक्तीचा वापर कोणत्या मार्गाने केला जातो, हा जास्त महत्त्वाचा प्रश्न ठरतो. त्यामुळे 'भक्ती असूनही देवाने त्यांना मारले' एवढेच म्हणणे अपुरे आहे. तिन्ही कथांचा धार्मिक आशय आणि परिणाम वेगवेगळे आहेत.