प्रकाशाने मेंदूच्या पेशी नियंत्रित करणाऱ्या तिघांना वैद्यकशास्त्राचे नोबेल जाहीर

स्वीडनमधील स्टॉकहोम येथे असलेल्या कॅरोलिन्स्का इन्स्टिट्यूटच्या नोबेल असेंब्लीने २०२६ च्या शरीरशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्र (Physiology or Medicine) क्षेत्रातील नोबेल पारितोषिकाची अधिकृत घोषणा केली. हा सन्मान तिघा संशोधकांना मिळून देण्यात आला आहे. अमेरिकेचे डॉ. कार्ल डायसेरोथ, जर्मनीचे पीटर हेगेमन आणि जर्मनीचे जॉर्ज नागेल अशी त्यांची नावे आहेत.

'लाइट-गेटेड आयन चॅनेल्स'ची ओळख पटवून त्यांनी 'ऑप्टोजेनेटिक्स' (Optogenetics) या अत्यंत प्रगत तंत्रज्ञानाचा पाया घातला, म्हणून त्यांची निवड झाली आहे.

आपला मेंदू अब्जावधी चेतापेशींचा (न्यूरॉन्स) बनलेला आहे आणि ही एक गुंतागुंतीची, अद्भुत प्रणाली आहे. या पेशी विद्युत संकेतांच्या (Electrical Signals) मदतीने एकमेकांशी संवाद साधतात. विशिष्ट पेशी कशा चालतात आणि मेंदूच्या वेगवेगळ्या भागांवर त्या कसा ताबा ठेवतात, हे समजून घेणे आतापर्यंत विज्ञानापुढे मोठे आव्हान होते. या तिघांच्या तंत्रज्ञानामुळे आता प्रकाशाच्या किरणांनी विशिष्ट चेतापेशी सुरू किंवा बंद करणे शक्य झाले आहे.

या शोधाची सुरुवात शैवालावरील संशोधनातून झाली. जर्मनीचे पीटर हेगेमन पाण्यातील अतिसूक्ष्म वनस्पती म्हणजे शैवाल (Algae) प्रकाशाच्या दिशेने कशा पोहतात किंवा हलतात, यावर मूलभूत संशोधन करत होते. जॉर्ज नागेल यांच्या सहकार्याने त्यांना शैवालामध्ये 'चॅनेलऱ्होडॉप्सिन' (Channelrhodopsin) नावाचे एक खास प्रथिन (Protein) सापडले. हे प्रथिन पेशीसाठी नैसर्गिक प्रकाश-संवेदी सेन्सरसारखे काम करते.

त्यानंतर शास्त्रज्ञांनी प्रयोगशाळेत हे प्रथिन इतर सजीवांच्या पेशींवर वापरले. इतर पेशींमध्ये चॅनेलऱ्होडॉप्सिन घालून त्यावर विशिष्ट रंगाचा प्रकाश टाकला, तेव्हा त्या पेशींनीही लगेच विद्युत संकेत तयार करायला सुरुवात केली. अमेरिकेचे डॉ. कार्ल डायसेरोथ यांनी हा शोध मेंदूच्या गुंतागुंतीच्या नसांवर वापरला आणि ऑप्टोजेनेटिक्सचा प्रत्यक्ष वापर जगात सर्वप्रथम यशस्वीपणे करून दाखवला.

नोबेल समितीने या शोधाचे महत्त्व सांगताना म्हटले की, हा शोध फक्त प्रयोगशाळेपुरता मर्यादित नाही. मानवी आरोग्यासाठी आणि वैद्यकीय उपचारांसाठी हे अतिशय क्रांतिकारक पाऊल आहे. समितीनुसार पार्किन्सन्स, अल्झायमर, तीव्र नैराश्य (Depression), अपस्मार आणि व्यसनाधीनता यांसारख्या मेंदूच्या आजारांवर उपचार शोधण्यासाठी हे तंत्रज्ञान आज जगभरातील वैद्यकीय संशोधकांचे सर्वात महत्त्वाचे साधन झाले आहे.

पूर्वी मेंदूच्या आजारांचा अभ्यास करताना संपूर्ण मेंदूवर औषध किंवा विजेचा धक्का द्यावा लागत असे आणि त्यामुळे अनेक दुष्परिणाम (Side Effects) होत असत. ऑप्टोजेनेटिक्समध्ये मात्र फक्त बाधित झालेल्या विशिष्ट चेतापेशींवर प्रकाशाने अचूक नियंत्रण ठेवता येते, त्यामुळे निरोगी पेशींवर वाईट परिणाम होत नाही, असे यात म्हटले आहे.

वैद्यकशास्त्राच्या पुरस्काराने २०२६ च्या नोबेल सप्ताहाला सुरुवात झाली आहे. नोबेल समितीच्या अधिकृत माहितीनुसार पुढील घोषणा अशा होतील: ६ ऑक्टोबर (मंगळवार) भौतिकशास्त्र, ७ ऑक्टोबर (बुधवार) रसायनशास्त्र, ८ ऑक्टोबर (गुरुवार) साहित्य, ९ ऑक्टोबर (शुक्रवार) शांततेचा नोबेल पुरस्कार आणि १० ऑक्टोबर (शनिवार/सोमवार) अर्थशास्त्र.

मेंदूच्या गूढ रहस्यांचा उलगडा करणाऱ्या या तिन्ही शास्त्रज्ञांचे जगभरातील वैज्ञानिक समुदायाकडून जोरदार स्वागत आणि अभिनंदन होत आहे.